Tác giả: Anh Tuấn
Ngày 19/8, tại TP Huế, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp Viện Nghiên cứu và Phát triển Đạo Mẫu Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội điện Huệ Nam trong đời sống đương đại”.
Hội thảo quy tụ các nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa cùng đại diện cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, tập trung bàn về câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội trong bối cảnh đời sống xã hội có nhiều thay đổi.
Hội thảo nhận được 51 tham luận của các chuyên gia, nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý trung ương và địa phương, các thanh đồng, chủ điện và những người trực tiếp thực hành nghi lễ.
Các tham luận tập trung vào bốn nhóm vấn đề lớn, gồm lịch sử, nguồn gốc và diễn trình lễ hội; bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống; đưa di sản vào đời sống đương đại; cơ chế, chính sách và tổ chức quản lý để phát huy giá trị di sản.
Nhiều nghiên cứu đi sâu lý giải quá trình hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Huế, mối quan hệ giữa tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt với các lớp văn hóa bản địa, cũng như vị trí của điện Huệ Nam trong không gian tín ngưỡng Thờ Mẫu Thiên Y A Na ở miền Trung.
Từ góc độ bảo tồn, vấn đề được đặt ra là làm sao gìn giữ những giá trị truyền thống của lễ hội trong bối cảnh đời sống xã hội thay đổi nhanh chóng. Trong đó, vai trò của cộng đồng – những thanh đồng, thủ nhang, chủ điện và người trực tiếp thực hành nghi lễ – được xem là yếu tố quan trọng bảo đảm sức sống của di sản.
Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là làm sao giữ được tính thiêng và sự trang nghiêm của nghi lễ hầu đồng, đồng thời ngăn ngừa những biểu hiện biến tướng, trục lợi và thương mại hóa tín ngưỡng.
Lễ hội ngày càng thu hút đông người tham gia, nhận được sự quan tâm của truyền thông và du khách, qua đó tạo thêm sức sống cho di sản. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra nguy cơ xuất hiện các hoạt động dịch vụ tự phát, thực hành nghi lễ lệch chuẩn, đốt vàng mã quá mức hoặc lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.
Từ thực tế đó, nhiều ý kiến cho rằng cần phát huy vai trò tự quản của cộng đồng chủ thể. Các ban đại diện thanh đồng, chủ điện, thủ nhang và những người thực hành tín ngưỡng cần cùng tham gia xây dựng chuẩn mực, tự điều chỉnh và giám sát việc thực hành nghi lễ.
Trong mô hình này, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, hỗ trợ về hạ tầng, cơ chế, chính sách và tạo hành lang pháp lý để cộng đồng phát huy vai trò chủ thể, thay vì can thiệp sâu vào những hoạt động thuộc về không gian thực hành tín ngưỡng của cộng đồng.
Một hướng tiếp cận khác được nhiều tham luận đề cập là đưa di sản thực sự bước vào đời sống đương đại, trong đó chuyển đổi số và phát triển du lịch văn hóa – tâm linh được xem là những công cụ quan trọng.
Các đại biểu cho rằng có thể ứng dụng công nghệ số để tư liệu hóa, quảng bá và nâng cao khả năng tiếp cận di sản; đồng thời xây dựng Lễ hội điện Huệ Nam trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh có sức hấp dẫn trong chuỗi hoạt động Festival Huế.
Tuy nhiên, việc khai thác du lịch phải đặt trên nền tảng bảo vệ giá trị cốt lõi của di sản. Chiều sâu văn hóa, tính thiêng và bản sắc của lễ hội cần được xem là giá trị nền tảng, thay vì chạy theo số lượng khách hoặc thương mại hóa quá mức.
Bên cạnh câu chuyện bảo tồn, một vấn đề thực tế khác cũng được đặt ra là bảo đảm an toàn cho người dân và du khách trong những kỳ lễ hội có quy mô lớn.
Với lượng người tham gia có thể lên tới hơn 30.000 người, không gian điện Huệ Nam và khu vực sông Hương đứng trước áp lực lớn về phân luồng giao thông đường thủy, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường và kiểm soát mật độ người.
Các ý kiến tại hội thảo đề xuất nghiên cứu xây dựng quy chế hoặc đề án quản lý đặc thù, trong đó xác định rõ giới hạn số lượng người, yêu cầu an toàn đối với phương tiện đường thủy, phương án phân luồng, cứu hộ, cứu nạn và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị trong quá trình tổ chức lễ hội.
Ở góc độ quản lý nhà nước, các tham luận tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, đặc biệt trong bối cảnh Huế đã trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.
Theo các nhà nghiên cứu và quản lý, hướng tới UNESCO không chỉ là câu chuyện về một danh hiệu. Trước hết, cần nhận diện đầy đủ giá trị của di sản, bảo vệ tính xác thực, duy trì sức sống của cộng đồng thực hành và xây dựng cơ chế quản lý phù hợp.
Lễ hội điện Huệ Nam từ lâu đã trở thành một điểm hẹn văn hóa tâm linh đặc sắc của Huế. Trong dòng chảy lịch sử, lễ hội phản ánh sự giao thoa, dung hòa giữa nhiều lớp tín ngưỡng, văn hóa và lịch sử, đồng thời tạo nên một không gian thực hành tín ngưỡng có sức sống trong cộng đồng.
Trong bối cảnh Huế đang xây dựng thương hiệu đô thị di sản và đẩy mạnh phát huy các giá trị văn hóa để phát triển, bảo tồn Lễ hội điện Huệ Nam vì thế không chỉ dừng ở việc gìn giữ một lễ hội truyền thống.
Đó còn là bài toán xây dựng một mô hình quản lý di sản phù hợp với đời sống hiện đại, trong đó cộng đồng phải được xác định là chủ thể của di sản, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và việc khai thác các giá trị di sản phải đặt trong giới hạn bảo đảm tính nguyên gốc, tính thiêng và sức sống văn hóa.
Từ những trao đổi tại hội thảo, các nhà nghiên cứu, nhà quản lý và cộng đồng thực hành cùng hướng đến một điểm chung: di sản chỉ thực sự được bảo tồn khi tiếp tục sống trong cộng đồng, được thực hành đúng giá trị và có khả năng thích ứng với đời sống mới.
Với Lễ hội điện Huệ Nam, bảo tồn và phát huy vì thế phải đi cùng nhau. Giữ được bản sắc, tính thiêng và vai trò chủ thể của cộng đồng chính là nền tảng để di sản này tiếp tục hiện diện, lan tỏa và phát triển bền vững trong đời sống đương đại.
