Tác giả: TS Đặng Thanh Phú
Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội KH&KT thành phố
Halal đang trở thành một ngành công nghiệp đa dạng và khá nổi bật trên phạm vi toàn cầu. Tuy vậy, vẫn còn nhiều suy nghĩ cho rằng Halal chỉ đơn thuần là một ngành công nghiệp thực phẩm và du lịch dành cho cộng đồng Hồi giáo. Vậy hiểu thế nào về Halal để có một chiến lược phát triển ngành công nghiệp này trong thời gian đến.
Một thị trường đang nổi
Trong thời gian gần đây, ngành công nghiệp Halal đang có xu hướng trở thành một trong các thị trường tiêu dùng phát triển nhanh nhất thế giới với quy mô hàng nghìn tỷ USD.
Theo trang trungtamwto.vn, thị trường Halal toàn cầu có tiềm năng rất lớn xét về quy mô dân số Hồi giáo với khoảng 1,94 tỷ người vào năm 2022, chiếm gần ¼ dân số thế giới. Dân số Hồi giáo dự báo sẽ tăng khoảng 2,8 tỷ người vào năm 2050 với 51 quốc gia có người Hồi giáo chiếm đa số. Quy mô nền kinh tế Halal toàn cầu đạt 7.000 tỷ USD trước năm 2028 nhờ tăng trưởng quy mô dân số Hồi giáo. Mức chi tiêu, sự đa dạng về lĩnh vực và triển vọng tăng trưởng trong tương lai ước đạt tốc độ khoảng 6-8%/năm.
Ngành công nghiệp Halal được hiểu là một hệ thống sản xuất, kinh doanh các sản phẩm và dịch vụ đáp ứng tiêu chuẩn Halal theo Luật Hồi giáo. Halal ban đầu chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, liên quan đến việc lựa chọn thực phẩm đúng quy định. Tuy nhiên, do sự phát triển mạnh mẽ của thị trường toàn cầu và nhu cầu tiêu dùng an toàn, minh bạch dẫn đến khái niệm “Halal chỉ mang ý nghĩa tôn giáo” ngày càng phát triển thành một “nền kinh tế Halal” với quy mô hàng nghìn tỷ USD.
Trụ cột chính của Halal
Theo báo cáo của Dinar Standard 2023, thị trường Halal khá đa dạng về ngành, lĩnh vực, bao gồm: mỹ phẩm, dược phẩm, du lịch thân thiện với người Hồi giáo, truyền thông và giải trí Hồi giáo, thời trang, thực phẩm và tài chính.
Thời trang Halal. Nguồn: isahalal.com.
Trong các trụ cột của nền kinh tế Halal, thực phẩm và đồ uống Halal được xem là phần lõi của ngành công nghiệp Halal. Đây là thị trường cực lớn và có tốc độ tăng trưởng ổn định với quy mô toàn cầu của thị trường thực phẩm và đồ uống Halal đạt khoảng 774,93 tỷ USD vào năm 2021 và dự kiến sẽ vượt hơn 1.063 tỷ USD vào năm 2030 với tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 3.6%/năm từ 2022-2030.
Khác với thực phẩm và đồ uống Halal, ngành dược phẩm Halal có quy mô nhỏ hơn nhưng là một phân khúc tăng trưởng nhanh nhờ nhu cầu thực phẩm chức năng, thuốc bổ, nguyên liệu không chứa chất bị cấm ngày càng cao. Trong khi đó, các ngành mỹ phẩm và thời trang Halal vừa thu hút cả cộng đồng người Hồi giáo và những người ngoài cộng đồng Hồi giáo nhờ các sản phẩm mỹ phẩm và thời trang Halal khá đa dạng, an toàn, thân thiện.
Một trụ cột chính khác của ngành công nghiệp Halal là du lịch. Đây là một phân khúc dịch vụ phát triển nhanh nhờ nhu cầu đi lại và di sản văn hóa của người Hồi giáo. Theo halalghc.com, thị trường du lịch Halal toàn cầu ước tính khoảng 218,6 tỷ USD năm 2024 và dự kiến tăng khoảng lên 438,8 tỷ USD vào năm 2034 với tốc độ khoảng CAGR khoảng 7.2%. Khách du lịch Hồi giáo thường tìm kiếm dịch vụ lưu trú, ẩm thực, lối sống và giải trí phù hợp với chuẩn Halal.
Thị trường Halal toàn cầu còn được phân bổ khá đa dạng tùy theo các ngành, lĩnh vực tiêu biểu, riêng rẻ. Cụ thể, thị trường Halal có tổng chi tiêu lớn nhất cho thực phẩm và đồ uống Halal (2022) là Indonesia (155,3 tỷ USD), Bangladesh (134,7 tỷ USD), Ai Cập (132,2 tỷ USD), Iran (99,3 tỷ USD), Pakistan (93,5 tỷ USD). Trong khi đó, thị trường Halal về thời trang thường tập trung vào các nước như Iran (53,1 tỷ USD), Thổ Nhĩ Kỳ (35,5 tỷ USD), Pakistan (24,5 tỷ USD), Ả Rập Xê Út (22,9 tỷ USD), Ai Cập (20,2 tỷ USD).
Lợi thế của Việt Nam
Mặc dầu không phải là một quốc gia có cộng đồng Hồi giáo đông đảo, nhưng Việt Nam lại có lợi thế khi nằm gần các trung tâm Halal lớn như Malaysia, Indonesia, Trung Đông. Thêm nữa Việt Nam còn có thế mạnh trong sản xuất nông sản, thực phẩm chế biến và thủy sản. Đây đều là những thuận lợi lớn để Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng Halal toàn cầu.
Ngành công nghiệp Halal sớm hình thành tại Việt Nam từ đầu những năm 1990 khi cộng đồng Hồi giáo bản địa, chủ yếu là người Chăm sinh sống tại các tỉnh như Ninh Thuận, Bình Thuận và thành phố Hồ Chí Minh. Tuy vậy, mãi đến năm 2000, khi hợp tác thương mại giữa Việt Nam với các quốc gia Hồi giáo phát triển mạnh mẽ, ngành Halal mới thực sự được nhìn nhận như một cơ hội phát triển kinh tế.
Trong giai đoạn này, doanh nghiệp Việt Nam đã bước đầu tiếp cận tiêu chuẩn Halal trong các lĩnh vực về thực phẩm, chế biến thủy sản, nông sản, mỹ phẩm, dược phẩm để xuất khẩu sang các thị trường các nước Đông Nam Á và khu vực Trung Đông.
Năm 2023 đánh dấu một sự chuẩn hóa về Halal khi Bộ Khoa học và Công nghệ lần đầu tiên chính thức ban hành Bộ tiêu chuẩn quốc gia về chứng nhận Halal. Đây được xem là một dấu mốc quan trọng, khẳng định sự tham gia chính thức của Nhà nước trong việc điều phối và xây dựng hệ thống Halal nội địa.
Có thể thấy, bên cạnh các thuận lợi về yếu tố vị trí địa lý khi nằm gần các quốc gia Hồi giáo và khu vực Trung Đông, cùng với năng lực sản xuất các mặt hàng chủ lực về nông sản, thực phẩm chế biến, thủy hải sản luôn được đánh giá cao về chất lượng và sản lượng, thì nhận thức của doanh nghiệp cũng như các cơ quan quản lý Nhà nước đã từng bước thay đổi đáng kể, tạo điều kiện thuận lợi cho ngành công nghiệp Halal phát triển.
Để ngành công nghiệp Halal phát triển tốt hơn
Có thể thấy ngành công nghiệp Halal đã tạo ra nhiều cơ hội cho Việt Nam để phát triển nhờ tiếp cận được thị trường rộng lớn, với người tiêu dùng không chỉ tập trung vào người Hồi giáo mà cả người tiêu dùng không phải Hồi giáo nhưng lại tin tưởng vào tiêu chuẩn Halal. Ngoài ra Halal còn là một lợi thế để nhiều quốc gia gia tăng cạnh tranh.
Tuy vậy, cùng với những cơ hội, ngành công nghiệp Halal còn đặt ra nhiều thách thức vô cùng to lớn khi mỗi quốc gia đều đặt ra những tiêu chuẩn kiểm định Halal riêng, khiến doanh nghiệp phải tuân thủ nhiều quy tắc khác nhau. Thêm vào đó chi phí đầu tư ban đầu cho ngành công nghiệp này khá tốn kém và đòi hỏi sự minh bạch dường như tuyệt đối bởi người tiêu dùng loại sản phẩm này thường hết sức quan tâm đến nguồn gốc và chứng nhận sản phẩm Halal.
Để phát triển Halal trong thời gian đến, điều trước tiên là phải hiểu đúng và đầy đủ về tầm quan trọng và ý nghĩa của ngành công nghiệp “không khói” này. Halal cần được hiểu đúng là một ngành công nghiệp bao trùm với nhiều thể loại đa dạng, từ thực phẩm tiêu dùng, đến du lịch trải nghiệm, dược phẩm, tài chính, truyền thông, thời trang mang tính tôn giáo Hồi giáo, hay liên quan đến Hồi giáo cũng như niềm tin đối với tôn giáo này, thay vì chỉ gói gọn vào cách nghĩ Halal là chỉ đơn thuần là ngành công nghiệp thực phẩm và du lịch thân thiện với người Hồi giáo.
Ở góc độ các thực thể có liên quan, như doanh nghiệp thì điều đầu tiên là chủ động chuẩn hóa các quy trình sản xuất thông qua giải pháp nâng cấp công nghệ, ứng dụng số hóa và truy xuất nguồn gốc minh bạch để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về vệ sinh, an toàn thực phẩm và luật lệ Hồi giáo.
Với cơ quan quản lý nhà nước, điều cần thiết để thúc đẩy ngành công nghiệp có giá trị này là tiếp tục cải thiện các khung chính sách pháp lý để khuyến khích tạo ra một hệ sinh thái Halal bao trùm các lĩnh vực về nông nghiệp, chế biến thực phẩm, logistics, du lịch, v.v… Bên cạnh đó, cần thúc đẩy các hoạt động hợp tác quốc tế ở tầm quốc gia để kí kết các thỏa thuận công nhận lẫn nhau về chứng nhận Halal giữa Việt Nam và các nước Hồi giáo, tạo điều kiện thuận lợi cho các địa phương có điều kiện thích hợp để đưa Halal vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội của địa phương trong dài hạn.
Việc nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực và nghiên cứu chuyên sâu về Halal từ cả phía doanh nghiệp và cơ quan quản lý Nhà nước, hay các thực thể liên quan đều thật sự cần thiết bởi Halal có đặc thù là một lĩnh vực có tính liên ngành từ tôn giáo Hồi giáo đến kinh tế, du lịch, văn hóa Hồi giáo và các lĩnh vực đa dạng khác. Do vậy, để vận hành và phát triển Halal thì cần phải hiểu sâu sắc các luật định và tiêu chuẩn kỹ thuật của ngành công nghiệp này.
Với lợi thế vô cùng to lớn như hiện nay, đã đến lúc Việt Nam cần xác định một hướng đi nhanh, bền vững, và khẩn trương để tiếp cận thị trường Halal để sớm trở thành một mắc xích quan trọng trong chuỗi cung ứng Halal khu vực và thế giới./.
