Xử lý rơm rạ và sản xuất phân hữu cơ từ rơm theo hướng nông nghiệp tuần hoàn và phát thải thấp tại thành phố Huế

Hiện nay, tại Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu và mô hình xử lý rơm rạ như: cày vùi rơm vào đất, sử dụng chế phẩm sinh học để phân hủy tại ruộng, trồng nấm rơm, sản xuất phân hữu cơ hoặc làm thức ăn chăn nuôi. Tuy nhiên, phần lớn các mô hình mới dừng lại ở xử lý từng công đoạn, quy mô nhỏ hoặc mang tính thử nghiệm; chưa hình thành được chuỗi giá trị tuần hoàn hoàn chỉnh từ thu gom, xử lý, sản xuất phân hữu cơ đến tiêu thụ sản phẩm và lượng hóa hiệu quả giảm phát thải. Trong khi đó, tại thành phố Huế, mặc dù chính quyền đã nhiều lần khuyến cáo người dân không đốt rơm rạ và khuyến khích tận dụng rơm làm phân bón hoặc các sản phẩm khác, tình trạng đốt rơm sau thu hoạch vẫn còn diễn ra khá phổ biến. Giải pháp có những điểm mới nổi bật sau: Chuyển từ tư duy xử lý chất thải sang quản trị tài nguyên sinh khối: giải pháp coi rơm rạ không còn là chất thải cần xử lý mà là nguồn nguyên liệu đầu vào của chuỗi sản xuất phân hữu cơ và kinh tế tuần hoàn. Đây là mô hình tuần hoàn khép kín giúp kéo dài vòng đời vật chất, giảm thất thoát dinh dưỡng và giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học. Giải pháp này tích hợp đồng thời giảm phát thải khí nhà kính; sản xuất phân hữu cơ chất lượng cao; nâng cao sức khỏe đất; tạo sinh kế cho hợp tác xã và hình thành chuỗi kinh tế tuần hoàn. Như vậy, một quy trình tạo ra đồng thời cả giá trị môi trường, giá trị kinh tế và giá trị xã hội. Đã định lượng hiệu quả giảm phát thải carbon thông qua: lượng rơm không bị đốt; lượng CO₂ tương đương giảm phát thải; lượng dinh dưỡng được giữ lại; lượng phân hóa học thay thế và lượng carbon hữu cơ quay trở lại đất. Điều này phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp phát thải thấp và Net Zero của Việt Nam. Phù hợp đặc thù sản xuất của thành phố Huế với diện tích ruộng nhỏ, phân tán; hợp tác xã nông nghiệp đóng vai trò trung tâm; lượng rơm tập trung theo mùa vụ và nhu cầu lớn về phân hữu cơ phục vụ sản xuất. Đồng thời, giải pháp sử dụng máy đảo rơm chuyên dùng đã được sản xuất, kiểm chứng vào trong sản xuất, kết hợp với sử dụng vi sinh vật bản địa để phun vào luống ủ với quy trình đã được ban hành và nghiệm thu phù hợp với sản xuất tại thành phố Huế. Ngoài ra, giải pháp đã đưa ra mô hình kinh doanh bền vững thay vì chỉ là mô hình kỹ thuật Điểm sáng tạo cốt lõi của giải pháp là việc tích hợp công nghệ thiết bị xử lý rơm, không dùng than bùn hay phân chuồng làm nền như các giải pháp và đơn vị sản xuất phân hữu cơ hiện nay, thay vào đó là sử dụng rơm rạ để làm nền. Đồng thời, mô hình tổ chức hợp tác xã, chuỗi giá trị kinh tế tuần hoàn, lượng hóa hiệu quả giảm phát thải khí nhà kính và cơ chế thương mại hóa trong một mô hình thống nhất, phù hợp với điều kiện sản xuất của thành phố Huế. Giải pháp được xây dựng trên cơ sở khoa học đã được kiểm chứng của công nghệ ủ phân hiếu khí, phun vi sinh vật kết hợp thiết bị cơ giới hóa chuyên dùng để đảo trộn làm đứt gãy, phân giải xenlulo trong rơm và các nguyên lý của kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp. Giải pháp không chỉ có cơ sở lý luận rõ ràng mà còn đáp ứng các tiêu chuẩn hiện hành về phân bón, nông nghiệp hữu cơ và phát triển nông nghiệp phát thải thấp, tạo điều kiện thuận lợi để ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn. Thay vì đốt bỏ làm thất thoát dinh dưỡng, giải pháp giữ lại phần lớn nguồn cacbon hữu cơ và các nguyên tố dinh dưỡng có trong rơm rạ để quay trở lại đất thông qua phân hữu cơ. Đây cũng là nguyên tắc cốt lõi của kinh tế tuần hoàn được nhiều quốc gia áp dụng trong phát triển nông nghiệp bền vững. Đồng thời, giải pháp thể hiện tính ưu việt vượt trội khi thay thế hoàn toàn việc đốt rơm ngoài đồng, qua đó góp phần giảm phát thải CO₂; giảm phát thải CH₄; giảm phát thải N₂O; giảm bụi và giảm ô nhiễm không khí sau thu hoạch. Điều này phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp phát thải thấp và mục tiêu Net Zero của Việt Nam, trong đó có thành phố Huế. Giải pháp đã đạt giải Nhất của Hội thi Giải pháp Đổi mới sáng tạo Đại học Huế, lần thứ Hai năm 2026 (dành cho nhóm Giải pháp Đổi mới sáng tạo sẵn sàng thương mại hóa)

Giải pháp đã được áp dụng, được thử nghiệm sản xuất tại HTX nông nghiệp An Lỗ, phường Phong Thái, thành phố Huế và HTX nông nghiệp Phú Dương, xã Dương Nỗ, thành phố Huế. Rơm rạ sau khi thu hoạch tại hai HTX trên đã được xử lý và sản xuất phân hữu cơ theo quy trình mà giải pháp đã đề xuất. Phân hữu cơ được sản xuất từ rơm theo hướng tuần hoàn và phát thải thấp đã được sử dụng bón trực tiếp trở lại tại ruộng lúa của các hợp tác xã viên tại HTX nông nghiệp An Lỗ và HTX nông nghiệp Phú Dương đạt kết quả tốt, cho năng suất cao và góp phần cải tạo đất canh tác. Do đó, giải pháp này không chỉ có tính khả thi về mặt kỹ thuật mà còn có tiềm năng phát triển thành mô hình sản xuất - kinh doanh bền vững, phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn của thành phố Huế và cả nước. Giải pháp có khả năng ứng dụng, nhân rộng và thương mại hóa rất cao nhờ hội tụ đồng thời nhiều lợi thế: nguồn nguyên liệu ổn định, công nghệ phù hợp với điều kiện sản xuất tại thành phố Huế, chi phí đầu tư hợp lý, quy trình đã được chuẩn hóa, kiểm chứng và chuyển giao, thị trường tiêu thụ rộng, cùng sự phù hợp với các chủ trương phát triển nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn của Việt Nam. Đặc biệt, mô hình không chỉ tạo ra sản phẩm phân hữu cơ mà còn hình thành chuỗi giá trị khép kín "thu gom phụ phẩm – chế biến – tiêu thụ – tái sử dụng trên đồng ruộng", qua đó nâng cao thu nhập cho nông dân và hợp tác xã, giảm ô nhiễm môi trường, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp theo hướng tuần hoàn và phát thải thấp tại thành phố Huế.

Giải pháp mang lại lợi ích kinh tế - xã hội vượt trội so với các giải pháp xử lý rơm rạ đang được áp dụng tại Việt Nam nhờ tích hợp đồng thời bốn giá trị cốt lõi: Giá trị kinh tế: Tạo sản phẩm phân hữu cơ thương mại, giảm chi phí sản xuất, tăng thu nhập cho nông dân và hợp tác xã, hình thành chuỗi giá trị mới từ phụ phẩm nông nghiệp. Đã sản xuất thử nghiệm và thương mại tốt gần 25 tấn phân hữu cơ từ 35 tấn rơm sau thu hoạch. Giá phân thấp hơn gần 40% so với giá phân hữu cơ được bán trên thị trường hiện nay. Giá trị xã hội: Tạo việc làm tại khu vực nông thôn, nâng cao nhận thức về kinh tế tuần hoàn, tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, góp phần xây dựng nông thôn mới xanh và bền vững. Giá trị môi trường: Giảm phát thải khí nhà kính, hạn chế ô nhiễm không khí do đốt rơm, cải thiện chất lượng đất và giảm sử dụng phân bón hóa học. Việc sử dụng rơm để làm nền thay cho than bùn và phân chuồng như các phân hữu cơ khác sẽ giúp cải tạo và tăng dinh dưỡng hữu cơ trong đất tốt hơn. Giá trị an toàn: Sử dụng nguyên liệu sinh học, quy trình sản xuất thân thiện với môi trường, không phát sinh chất thải nguy hại, không ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và giảm nguy cơ tai nạn giao thông liên quan đến việc đốt rơm. Giải pháp mang lại hiệu quả vượt trội qua bốn giá trị: Tăng doanh thu: Chuyển phụ phẩm thành sản phẩm thương mại, phát triển nhiều nguồn thu từ phân hữu cơ, dịch vụ thu gom và chuyển giao công nghệ. Giải pháp đã áp dụng sản xuất được 14 tấn phân hữu cơ từ 20 tấn rơm sau vụ Đông – Xuân tại HTX nông nghiệp An Lỗ và sản xuất 10,5 tấn phân hữu cơ từ 15 tấn rơm sau vụ Hè – Thu tại HTX nông nghiệp Phú Dương, thành phố Huế Giảm chi phí sản xuất: Tiết kiệm chi phí phân bón, xử lý phụ phẩm và cải tạo đất, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Từ việc tạo ra gần 25 tấn phân hữu cơ từ rơm, hai HTX nông nghiệp đã sử dụng trở lại cho việc bón phân tại ruộng của HTX, giảm được chi phí phân bón cho HTX và giúp cải tạo đất Mở rộng thị trường: Đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về phân bón hữu cơ cho nông nghiệp xanh, hữu cơ và phát thải thấp tại thành phố Huế, khu vực miền Trung và các địa phương lân cận. Với khả năng mở rộng thị trường tốt, sau khi ứng dụng giải pháp vào sản xuất tại HTX nông nghiệp An Lỗ, các địa phương khác đã tìm hiểu và triển khai tại địa phương, như HTX nông nghiệp Phú Dương Tạo giá trị gia tăng rõ rệt: Hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn từ thu gom – chế biến – tiêu thụ – tái sử dụng, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, hợp tác xã và đóng góp vào tăng trưởng xanh của thành phố Huế.