Tác giả: TS. Hồ Đắc Thái Hoàng
Mở đầu
Ngày Khoa học 2025 với chủ đề “Giải pháp cho ngày mai từ ngày hôm nay” sẽ diễn ra vào ngày 15 tháng 7 năm 2025 tại Trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York. Sự kiện do Hội đồng Khoa học Quốc tế (ISC) phối hợp cùng Viện Môi trường Stockholm (SEI), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), Mạng lưới Giải pháp Phát triển Bền vững (SDSN) và Cục Kinh tế và Xã hội Liên Hợp Quốc (UN DESA) tổ chức, đánh dấu lần thứ ba được tổ chức nhằm thúc đẩy vai trò của khoa học trong việc đạt được các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). Hoạt động này sẽ diễn ra song song với Diễn đàn Chính trị Cấp cao (HLPF), Ngày Khoa học 2025 tạo ra một diễn đàn độc lập quan trọng để các nhà khoa học và nhà hoạch định chính sách cùng giải quyết các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng và phát triển bền vững.
Nguồn gốc và sự phát triển của Ngày Khoa học
Ngày Khoa học được khởi xướng vào năm 2023, trong khuôn khổ của Chương trình Nghị sự 2030, nhằm đáp ứng nhu cầu cấp thiết về tăng cường mối liên kết giữa khoa học và chính sách. Sự kiện đầu tiên đã tập hợp khoảng 150 chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực khoa học và công nghệ khác nhau tại Trụ sở Liên Hợp Quốc để thảo luận cách thức khoa học có thể chiến lược hóa tiến trình đạt các mục tiêu SDGs. Với vai trò là một không gian không chính thức nhưng có ảnh hưởng, sự kiện năm 2023 tập trung vào các điểm khởi đầu SDGs, công cụ dữ liệu và con đường tích hợp khoa học vào khung chính sách. Sự kiện kết thúc bằng một “lời kêu gọi hành động” chung, kêu gọi các chính phủ ưu tiên vai trò của khoa học trong hoạch định chính sách và xây dựng một lộ trình chuyển đổi toàn cầu.
Với thành công sau sự kiện Ngày Khoa học vào tháng 10 năm 2023, Ngày Khoa học 2024 tổ chức vào ngày 9 tháng 7 với chủ đề “Những thành công trong triển khai dựa trên bằng chứng trên toàn thế giới”. Sự kiện nhấn mạnh hợp tác liên ngành, đa dạng và bao trùm. Nhiều diễn giả uy tín, bao gồm Ko Barrett từ WMO, đã trình bày các ví dụ thực tiễn như giám sát chất lượng không khí, hành vi công cộng trong hành động khí hậu. Sự kiện đã thúc đẩy đổi mới trong quản trị, nghiên cứu liên ngành và đối tác, góp phần vào các đối thoại tại Hội nghị Thượng đỉnh tương lai năm 2024 (The 2024 Summit of the Future and 2025 Financing for Development).
Chương trình và mục tiêu của Ngày Khoa học 2025
Ngày Khoa học 2025 tiếp tục là một diễn đàn chiến lược để đánh giá tiến trình và định hình tương lai của hợp tác giữa khoa học và chính sách. Chương trình tập trung vào ba chủ đề liên kết:
- Thúc đẩy triển khai SDGs thông qua khoa học liên ngành: Trong bối cảnh khủng hoảng đan xen từ biến đổi khí hậu, y tế đến bất bình đẳng, chủ đề này sẽ khám phá cách kết hợp khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và tri thức bản địa có thể thúc đẩy tiến độ đạt mục tiêu SDGs. Các công cụ mới như nền tảng dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và bảng điều khiển cũng sẽ được giới thiệu.
- Giải quyết khiếm khuyết trong quá trình triển khai: Nhiều mục tiêu SDGs bị đình trệ không phải do thiếu kiến thức mà do thiếu tài chính, thể chế yếu kém và chính sách rời rạc. Phần này sẽ xem xét cách củng cố hệ thống khoa học và hệ sinh thái đổi mới có thể khắc phục các thiếu hụt đó.
- Định hình tương lai phát triển bền vững: Khi năm 2030 đang đến gần, phiên thảo luận này sẽ rà soát bối cảnh sau SDGs, những thách thức phát sinh trong quá trình thực hiện SDGs và nhìn nhận lại khoa học duy trì vai trò đáng tin cậy trong bối cảnh chính trị thế giới hiện nay.
Theo kế hoạch, Ngày Khoa học 2025 sẽ trình bày các mô hình rủi ro khí hậu, thí điểm năng lượng tái tạo và sáng kiến bảo tồn dựa vào cộng đồng. Ngoài ra, các phiên toàn thể và các cuộc đối thoại chuyên đề sẽ quy tụ lãnh đạo Liên Hợp Quốc và chuyên gia hàng đầu nhằm kích thích các ý tưởng và động lực hợp tác mới.
Tác động và ý nghĩa toàn cầu
Ngày Khoa học 2025 là một nền tảng toàn cầu tập hợp các bên liên quan từ nhiều lĩnh vực và khu vực khác nhau. Với sự tham gia của nhiều tổ chức khoa học công nghệ cấp quốc gia, cơ quan LHQ, các đại học và các tổ chức khoa học công nghệ phi chính phủ, sự kiện thể hiện rõ vai trò của ngoại giao khoa học. ISC (International Science Council) và các đối tác nhấn mạnh rằng tiến độ SDGs đang bị chậm lại và kêu gọi những giải pháp mang tính tổng thể, liên ngành và dựa trên bằng chứng. Với tính chất không chính thức, sự kiện khuyến khích tư duy đổi mới và thu hẹp khoảng cách giữa cộng đồng khoa học và các nhà xây dựng chính sách.
Châu Á – Thái Bình Dương: Cam kết khu vực
Các đại diện đến từ Châu Á giữ vai trò trung tâm trong cuộc thảo luận về phát triển bền vững. Là nơi sinh sống của hơn một nửa dân số thế giới, khu vực này đối mặt với thách thức nghiêm trọng về khí hậu (bão nhiệt đới, lũ lụt, sóng nhiệt), đô thị hóa và suy thoái sinh thái. Nhận thấy điều đó, ISC đã ra mắt “Sứ mệnh Khoa học Châu Á – Asia Science Mission for Sustainability” vì Phát triển Bền vững đầu năm 2025. Sáng kiến này kết nối các trường đại học, tổ chức khoa học công nghệ phi chính phủ và viện nghiên cứu để cùng phát triển các giải pháp phù hợp với điều kiện lập địa của mỗi địa phương.
Chuỗi hội thảo thiết kế đồng sáng tạo trong năm 2024 đã chọn dự án Châu Á là một trong những “Sứ mệnh Khoa học cho Bền vững trọng điểm” của ISC. Dự án sẽ tập trung vào nước sạch, khả năng phục hồi vùng ven biển và thích ứng khí hậu. Sự tham gia mạnh mẽ của các nước Châu Á trong các kỳ Ngày Khoa học trước là tiền đề để năm 2025 tiếp tục đón nhận các ý kiến từ Ấn Độ, Indonesia, các đảo Thái Bình Dương và các quốc gia khác cùng chia sẻ giải pháp khu vực và kết nối với chiến lược toàn cầu.
Tiêu điểm Việt Nam
Việt Nam là ví dụ tiêu biểu về hợp tác giữa khoa học và chính sách trong bối cảnh dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu. Là quốc gia đang phát triển nhanh, Việt Nam đồng thời nằm trong số các nước chịu rủi ro cao do thiên tai. Cơn bão Yagi năm 2023 đã gây thiệt hại nặng không chỉ ở Việt Nam mà mang tính khu vực, cho thấy sự cấp thiết của cảnh báo sớm và tăng cường khả năng phục hồi dựa trên cơ sở khoa học.
Chiến lược Tăng trưởng Xanh và Chiến lược Biến đổi Khí hậu của Việt Nam thể hiện cam kết với phát triển bền vững dựa trên bằng chứng Việt Nam cam kết cắt giảm 9% phát thải khí nhà kính vào năm 2030, và có thể đạt 27% với hỗ trợ quốc tế. Tại COP26, Việt Nam tuyên bố đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, cùng cam kết ngừng phá rừng và loại bỏ nhiệt điện than không kiểm soát.
Chủ đề của Ngày Khoa học 2025 rất phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Các nhà nghiên cứu trong nước đang tham gia các dự án khoa học khí hậu khu vực và đổi mới năng lượng sạch. Các cơ quan như Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đóng vai trò cung cấp dữ liệu và tư vấn cho chính sách quốc gia. Sự kiện này là cơ hội để Việt Nam tăng cường hợp tác khoa học quốc tế.
Kỳ vọng từ Ngày Khoa học 2025
Ngày Khoa học 2025 kỳ vọng:
- Nêu bật các nghiên cứu có khả năng thúc đẩy nhiều mục tiêu SDGs.
- Tăng cường vai trò của khoa học trong hoạch định chính sách toàn cầu và khu vực.
- Giới thiệu đổi mới sáng tạo và tính bao trùm trong thực hành khoa học.
- Góp phần định hình các tiến trình chính sách hướng tới và sau năm 2030.
Ngày Khoa học hàng năm không phải diễn đàn đàm phán mà là nơi khơi gợi ý tưởng và định hình tư duy chính sách. Những kết quả của sự kiện sẽ góp phần vào các hội nghị tương lai của LHQ và kiến trúc phát triển toàn cầu thời kỳ hậu SDGs.
Tóm lại
Trong bối cảnh thế giới đối mặt với khủng hoảng khí hậu, bất ổn kinh tế và xã hội, Ngày Khoa học 2025 khẳng định rằng khoa học phải là trung tâm của giải pháp. Từ sự kiện đầu tiên năm 2023 đến nay, Ngày Khoa học đã trở thành diễn đàn quan trọng kết nối khoa học và chính sách. Dù là qua các sứ mệnh khoa học khu vực hay đổi mới quốc gia như ở Việt Nam, sự kiện cho thấy phát triển bền vững đòi hỏi tầm nhìn toàn cầu và hành động địa phương.
Khi Ngày Khoa học 2025 diễn ra với khẩu hiệu “Giải pháp của ngày mai từ ngày hôm nay”, sẽ mang theo thông điệp cấp thiết nhưng đầy hy vọng: “Tương lai bền vững dựa trên khoa học là hoàn toàn khả thi, miễn là thế giới hành động ngay từ hôm nay”.
Ảnh minh họa: Khoa học, mạng lưới sẻ chia và góp phần cho mục tiêu phát triển bền vững (nguồn: https://council.science/)
