Chuyển đổi số trong nông nghiệp – mối quan hệ giữa nông nghiệp số (digital agriculture) và nông nghiệp thông minh (smart agriculture)

Tác giả: HUSTA reviewer

1. Chuyển đổi số và thay đổi tư duy trong nông nghiệp

Chuyển đổi số (digital transformation) là quá trình ứng dụng công nghệ số, dữ liệu và đổi mới sáng tạo nhằm thay đổi toàn diện cách thức quản lý, sản xuất, phân phối và tiêu thụ nông sản. Trong nông nghiệp, chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc sử dụng máy tính, phần mềm hay cảm biến mà còn là sự thay đổi toàn bộ tư duy quản lý, canh tác: chuyển từ dựa vào kinh nghiệm sang dựa vào dữ liệu (data-driven).

Hướng đi này đang là ưu tiên lớn của Đảng, Nhà nước. Nghị quyết số 52-NQ/TW và quyết định số 749/QĐ-TTG xác lập nông nghiệp là một trong tám lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi số. Mục tiêu không đơn giản là số hóa quy trình, mà hướng đến “Nền kinh tế nông nghiệp số” – nơi mọi chủ thể từ nhà quản lý, doanh nghiệp đến hợp tác xã, nông dân đều được kết nối thông minh, phối hợp, chia sẻ dữ liệu minh bạch.

2. Nông nghiệp số (digital agriculture) – nền tảng dữ liệu của chuyển đổi số

Theo FAO (2021): “digital agriculture refers to the use of digital technologies, data, and innovations to transform agricultural value chains and rural economies” (nông nghiệp số là sử dụng công nghệ số, dữ liệu, đổi mới nhằm chuyển đổi chuỗi giá trị nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn). Như vậy, nông nghiệp số tập trung vào 4 điểm chính:

• Số hóa dữ liệu nông nghiệp (bản đồ số, cơ sở dữ liệu đất, nước, cây trồng, vật nuôi…),
• Chuẩn hóa, kết nối liên thông dữ liệu giữa các cấp chính quyền và tác nhân thị trường,
• Quản trị dữ liệu (data governance) theo chuẩn quốc tế (ISO, OGC, FAO AIMS),
• Ứng dụng internet vạn vật (IoT), big data, blockchain, cloud, GIS quản trị, chia sẻ thông tin.

Thành tựu nổi bật về nông nghiệp số là xây dựng bản đồ số nông nghiệp Việt Nam và quản trị dữ liệu lúa gạo tại đồng bằng sông Cửu Long, với dữ liệu liên kết từ từng hộ, từng thửa ruộng. Hệ thống này cho phép các sở NN&MT quản lý vùng trồng, theo dõi sản xuất, quản lý chất lượng và truy xuất nguồn gốc phục vụ xuất khẩu đến thị trường như EU, Nhật bản, Mỹ.

3. Nông nghiệp thông minh (smart agriculture) – ứng dụng công nghệ tối ưu sản xuất

Theo OECD (2022): “smart agriculture is the use of technologies and data analytics to optimize agricultural production, sustainability, and resource efficiency” (nông nghiệp thông minh là việc dùng công nghệ, phân tích dữ liệu để tối ưu sản xuất, bảo đảm bền vững và sử dụng tài nguyên hiệu quả). Trong thực tế, nông nghiệp thông minh tại Việt Nam thể hiện rõ ở hai nhóm chính:

• Ứng dụng IOT, AI, big data… để kiểm soát các khâu chăm sóc (tưới tiêu, phun thuốc, bón phân…),
• Triển khai các hệ thống cảm biến, tự động và robot phục vụ thu hoạch, giám sát sâu bệnh, quản lý môi trường.

Ví dụ về nông nghiệp thông minh:

• Mô hình lúa “1 triệu ha chất lượng cao, giảm phát thải” vùng đồng bằng sông Cửu Long: nông dân dùng ứng dụng số quản lý quy trình, cảm biến đo ẩm, dự báo nước tưới, rút nước xen kẽ giúp giảm 30% nước, 30% phân bón hữu cơ, 50% thuốc bảo vệ thực vật, năng suất lúa tăng 10-15%, lợi nhuận thêm 4-7 triệu đồng/ha, giảm 5-6 tấn CO₂ tương đương/ha, sản lượng lúa xuất khẩu được bao tiêu với giá cao hơn thị trường.
• Cà phê Tây nguyên: mô hình “smart coffee farming” triển khai IOT, AI, big data để lựa chọn giống phù hợp, tưới tự động, giám sát sinh trưởng qua điện thoại, giúp tiết kiệm chi phí, chủ động cắt giảm phát thải, đáp ứng tiêu chuẩn eu về cà phê bền vững, truy xuất nguồn gốc minh bạch. Các hợp tác xã, doanh nghiệp xuất khẩu cafe lớn dùng nền tảng dữ liệu số để quản lý từng lô sản phẩm, hỗ trợ nông dân đưa nông nghiệp truyền thống sang “smart agriculture” và giữ vững thị phần xuất khẩu.
• Các mô hình canh tác rau, quả, điều, tiêu: sử dụng ứng dụng cảm biến theo dõi độ ẩm, chất lượng đất, nhật ký điện tử, hệ thống tưới nhỏ giọt tự động, hệ thống truy xuất thông tin sản phẩm phục vụ xuất khẩu đi Nhật, Mỹ, châu Âu. Kết quả là năng suất cải thiện, mẫu mã đồng đều, kiểm soát chất lượng sát thực tế, đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt của doanh nghiệp bao tiêu toàn cầu.

4. Sự khác biệt và quan hệ giữa chuyển đổi số, nông nghiệp số, nông nghiệp thông minh

Chuyển đổi số (digital transformation) là cú hích/thay đổi tư duy, chính sách và quy trình vận hành toàn ngành. Trong đó, nông nghiệp số (digital agriculture) đóng vai trò nền tảng dữ liệu, quản trị mở, dùng cho hoạch định chiến lược – kết nối toàn lĩnh vực. Còn nông nghiệp thông minh (smart agriculture) là phần ứng dụng công nghệ vào thực địa: cảm biến, robot, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo vận hành trên nền dữ liệu chung.

Có thể thể hiện mô hình mối quan hệ như sau:

• Digital transformation: chiến lược tổng thể, chuyển quản lý truyền thống sang dựa trên dữ liệu, số hóa quy trình, xây dựng tổ chức học tập.
  • Digital agriculture: hạ tầng dữ liệu, hệ sinh thái số toàn ngành.
    • Smart agriculture: triển khai công nghệ thông minh tại hiện trường (IOT, AI, tự động hóa, robotics…).

Chu trình khép kín: thu thập dữ liệu – phân tích – điều hành thực tế sản xuất – phản hồi lên dữ liệu trung tâm. Hãy thử mô hình sản xuất lúa chất lượng cao: thông tin từ đồng ruộng thông qua các sensor lên hệ thống, các quyết định tự động như tưới tiêu, phun thuốc hoặc đề xuất kỹ thuật đều vận hành nhờ dữ liệu thực tiễn, chính xác, liên tục. Tương tự với cafe, rau quả; từ nhận biết sâu bệnh qua camera, giám sát online, báo cáo số liệu theo thời gian thực… đều là sản phẩm của smart agriculture vận hành trên nền digital agriculture.

5. Kết luận

Chuyển đổi số là con đường tất yếu để phát triển nông nghiệp hiện đại, bền vững và hội nhập toàn cầu. Nông nghiệp số là căn gốc – nơi dữ liệu thu thập, chuẩn hóa, chia sẻ và khai thác – giúp ngành nông nghiệp quản lý, hoạch định và truy xuất nguồn gốc minh bạch, giảm phát thải, nâng cao giá trị gia tăng. Nông nghiệp thông minh là ngọn – nơi ứng dụng công nghệ mới, thích ứng thị trường xuất khẩu, bảo vệ môi trường và nâng cao thu nhập cho người nông dân. để đạt được đích đến đó, cần quyết tâm thực thi các chủ trương chính sách lớn, đồng thời linh hoạt trong ứng dụng thực tiễn từng mô hình sản xuất, nhằm tiến tới một nền “kinh tế nông nghiệp số”. Để Việt Nam trở thành “Quốc gia nông nghiệp số và thông minh”, khi từng người, từng đồng ruộng đều được xác lập hệ thống thu thập, lưu trữ, kết nối bằng dữ liệu và công nghệ nhằm nâng cao năng lực và hiệu quả sản xuất nông sản – tạo ra giá trị gia tăng cho cả quốc gia, đáp ứng yêu cầu kiên trì đổi mới sáng tạo trong giai đoạn phát triển mới.