Tác giả: HUSTA reviewer
Lũ lụt là thiên tai mà bà con các vùng miền Trung và đặc biệt thành phố Huế chúng ta phải đối mặt thường xuyên. Sau cơn lũ, ngoài mất mát về tài sản, cuộc sống còn chìm trong khó khăn vì những căn bệnh hay ập đến khi thân thể suy nhược, sức đề kháng giảm. Bài viết này được đúc kết từ kiến thức, kinh nghiệm lâm sàng, tri thức bản địa của người sống lâu năm vùng lũ miền Trung, kết hợp tài liệu từ “Hoàng Đế Nội Kinh”, “Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh” và các nghiên cứu Đông y hiện đại, đồng thời tham khảo khuyến cáo phòng chống bệnh sau lũ của Bộ Y tế và các nhà thuốc uy tín. Với mục tiêu chia sẻ một vài hiểu biết theo Đông y về các bệnh thường gặp hậu lũ, các nguyên nhân, triệu chứng để mọi người chủ động phòng tránh. Đồng thời, giới thiệu những bài thuốc cổ truyền an toàn, hiệu quả giúp người đọc giảm nhẹ các triệu chứng bệnh, giữ gìn sức khỏe tốt nhất có thể trong lúc điều kiện y tế sau lũ lụt thường thiếu khả năng tiếp cận nhanh.
Tác động của lũ lụt đến sức khỏe theo Đông y
Trong y học cổ truyền, làm sao một người khỏe mạnh, chính khí vững vàng dù có khí hậu thay đổi, ngoại tà như phong, hàn, thấp, độc cũng khó xâm nhập gây bệnh. Nhưng khi có thiên tai như lũ lụt, cơ thể con người bị ngâm mình lâu ngày trong nước lạnh, không có điện, thiếu gas, mất khả năng nấu nướng và lo liệu bữa ăn dẫn đến thiếu dinh dưỡng, tinh thần mệt mỏi, chính khí suy nhược, âm dương mất cân bằng, ngoại tà dễ dàng xâm nhập, dẫn đến sự biểu hiện nhiều triệu chứng bệnh khác nhau.
Theo sách “Hoàng Đế Nội Kinh”, thiên thời bất lợi khiến âm dương trong cơ thể rối loạn, khiến các loại ngoại tà như phong hàn, thấp độc thuận lợi gây bệnh. Những bệnh thường gặp hay ghi nhận gồm cảm mạo (cảm cúm), tiêu chảy cấp, các bệnh da liễu do ẩm thấp, viêm mắt, hoặc các bệnh đau nhức khớp do phong thấp…
Là người sống trong vùng lũ kết hợp số liệu thống kê đã thấy rõ rằng sau lũ, cảm cúm chiếm khoảng 40%, bệnh tiêu chảy 30%, bệnh da và các bệnh khác chiếm 20% số ca. Tình trạng biểu hiện bệnh nếu không được điều trị hoặc chăm sóc đúng cách rất dễ chuyển biến nghiêm trọng, xuất hiện biến chứng. Vì vậy, cần hiểu nguyên nhân, phát hiện sớm, xử trí đúng theo y học cổ truyền kết hợp hiện đại để bảo vệ sức khỏe an toàn.
Nguyên nhân và cơ chế phát sinh bệnh sau lũ theo Đông y
Nguyên nhân gây bệnh sau lũ theo y lý Đông y gồm nhiều yếu tố ngoại nhân và nội nhân.
- Yếu tố ngoại tác: Nước lũ chứa phong hàn thấp độc, nước lạnh ngấm lâu ngày làm kinh lạc bị co rút, sinh phong thấp. Môi trường ẩm thấp, ô nhiễm tích tụ độc tố từ nước bẩn làm tổn thương cơ thể, đặc biệt là tỳ vị theo lời dạy của “Nội Kinh” rằng “thấp chủ hạ tiêu” tức thấp tà hại tỳ vị, làm chức năng tiêu hóa suy giảm.
- Yếu tố nội sinh: Sau lũ thường kiệt sức, mệt mỏi, ăn uống giảm dẫn đến chính khí suy yếu, vệ khí không đủ chống đỡ được ngoại tà xâm nhập. Ngâm mình trong nước lạnh còn làm mất cân bằng âm dương, suy giảm dương khí, âm hàn thịnh gây khí huyết ứ trệ, sinh các chứng bệnh.
Nếu không kịp thời chăm sóc và điều trị, bệnh cấp tính rất dễ chuyển sang mãn tính, ví dụ như phong hàn có thể trở thành thấp khớp mãn tính, dịch bệnh dễ lan rộng tại các khu sơ tán do tụ tập đông người, gây hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Do đó, việc phân biệt chính xác bệnh theo Đông y và Tây y để phối hợp điều trị là rất quan trọng.
Một số bệnh hay gặp sau lũ lụt: triệu chứng, nguyên nhân, hậu quả và phác đồ theo Đông y
Dưới đây là một số bệnh thường gặp sau lũ lụt, với phân tích chi tiết về nguyên nhân, triệu chứng ở mức độ nhẹ và nặng, hậu quả nếu không chữa, cùng phác đồ điều trị bằng bài thuốc cổ truyền an toàn, dễ dùng, đã được kiểm chứng.
- Nhiễm phong hàn (Cảm mạo phong hàn)
Nguyên nhân bệnh là do phong hàn xâm nhập vào phế hệ khi tiếp xúc với nước lạnh, kết hợp vệ khí suy yếu không ngăn được tà khí. Triệu chứng nhẹ gồm ớn lạnh, đau đầu, ho khan và sổ mũi nước trong, gọi là phong hàn biểu chứng. Khi nặng hơn có thể sốt nhẹ, tức ngực khó thở, biểu hiện hàn tà đã nhập lý.
Nếu kéo dài không điều trị đúng, phong hàn có thể chuyển thành phong nhiệt hoặc viêm phổi rất nguy hiểm. Phác đồ chữa trị theo Đông y chủ yếu giải biểu tán hàn, khu phong.
Bài thuốc tiêu biểu là Quế chi thang gồm quế chi, bạch thược, sinh khương, đại táo và cam thảo. Sắc uống 2 lần mỗi ngày trong 3-5 ngày giúp ra mồ hôi, tán hàn giải biểu, làm giảm các triệu chứng cảm cúm hiệu quả. Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi cần giảm liều, kiêng gió lùa và sốt cao trên 38°C cần chuyển khám Tây y để tránh biến chứng.
- Tiết tả (Tiêu chảy cấp do hàn thấp)
Tiết tả xảy ra do thấp độc theo nước lũ xâm nhập, phối hợp hàn tà làm khí cơ vận hành tỳ vị bị suy yếu gây đau bụng quặn, tiêu chảy phân lỏng nhiều lần. Mức nhẹ thấy chán ăn, nặng hơn tiêu chảy nước, mất nước dẫn đến mệt lả.
Nếu không được điều trị có thể dẫn đến suy kiệt, thậm chí chuyển sang thương hàn mạn tính nếu kéo dài trên 7 ngày. Phác đồ Đông y điều trị bằng nguyên tắc hành khí hóa thấp, ôn trung tán hàn.
Bài thuốc “Hoàng liên ôn trung thang” gồm hoàng liên, can khương, đại táo và cam thảo được sắc ấm uống 2 lần/ngày trong 2-4 ngày giúp ôn tỳ hóa thấp, giảm đau bụng, cầm tiêu chảy hiệu quả. Kết hợp bù nước oresol và ăn cháo loãng để tránh mất nước. Người cao tuổi nên theo dõi huyết áp, có máu trong phân cần đi cấp cứu Tây y ngay.
- Thấp lâm (Bệnh da do ẩm thấp)
Nguyên nhân là thấp tà từ nước lũ dính trên da, kết hợp phong hàn gây phù nề chân tay, da nổi mẩn đỏ, ngứa rát. Triệu chứng nhẹ là ngứa, mẩn đỏ, nặng hơn có thể phù nề, loét da, sốt nhẹ do thấp nhiệt nội kết.
Nếu không điều trị có thể nhiễm trùng da thứ phát và thấp khớp mạn tính. Đông y chữa bằng nguyên tắc khu phong trừ thấp, thanh nhiệt giải độc, phối hợp rửa ngoài bằng lá trầu không đun sôi giữ cho da khô ráo.
Bài thuốc “Phòng phong thông thánh tán” gồm phòng phong, thương truật, bạch chỉ và xích thược sắc uống trong 5-7 ngày làm khu phong, trừ thấp, thanh nhiệt. Phụ nữ có thai kiêng dùng xích thược. Nếu bị loét sâu phải phối hợp thuốc kháng sinh Tây y.
- Phong thấp nhãn khoa (Viêm mắt do gió lạnh ẩm)
Nguyên nhân là phong thấp xâm nhập kinh lạc mắt do bụi bẩn từ nước lũ gây đỏ mắt, chảy nước mắt, nhạy cảm ánh sáng. Nặng hơn đau nhức, mờ mắt có thể dẫn viêm giác mạc và hạn chế khả năng nhìn.
Điều trị Đông y chủ yếu tán phong thanh nhiệt, lợi thủy, kết hợp rửa mắt bằng nước muối sinh lý và chườm ấm huyệt thái dương giúp giảm viêm, đau. Bài thuốc Long đởn tả khan thang gồm câu kỷ tử, cúc hoa và xích thược uống trong 3 ngày giúp cải thiện tình trạng.
Không tự ý nhỏ thuốc mắt, mờ mắt nặng phải đi khám chuyên khoa ngay.
8 Bài thuốc cổ phương an toàn hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng bệnh sau lũ
Ngoài các bài thuốc vừa kể, dưới đây là 8 bài thuốc cổ truyền an toàn, dễ áp dụng, giúp giảm nhẹ triệu chứng các bệnh thường gặp sau lũ lụt:
1. Quế chi thang (dùng cho cảm mạo phong hàn)
- Tác dụng: Giải biểu tán hàn, khu phong, giúp ra mồ hôi làm tan phong hàn biểu chứng.
- Thành phần: Quế chi, bạch thược, sinh khương, đại táo, cam thảo.
- Biện luận: Quế chi ấm, giúp hành hỏa kinh lạc, phối hợp sinh khương giúp phát tán phong hàn, bạch thược và cam thảo ôn bổ tỳ vị.
2. Hoàng liên ôn trung thang (dùng cho tiêu chảy hàn thấp)
- Tác dụng: Ôn trung tán hàn, hành khí hóa thấp, cầm tiêu chảy.
- Thành phần: Hoàng liên, can khương, đại táo, cam thảo.
- Biện luận: Hoàng liên tính tính hàn nhiệt, kết hợp can khương ấm vị ôn trung, phối hợp đại táo bổ tỳ, cam thảo hòa vị.
3. Phòng phong thông thánh tán (dùng cho thấp lâm bệnh da)
- Tác dụng: Khu phong trừ thấp, thanh nhiệt giải độc, giảm ngứa, kháng viêm.
- Thành phần: Phòng phong, thương truật, bạch chỉ, xích thược.
- Biện luận: Phòng phong dẫn thuốc tán phong thấp, thương truật táo thấp, bạch chỉ thanh nhiệt, xích thược bổ huyết giảm đau.
4. Long đởn tả khan thang (dùng cho viêm mắt phong thấp)
- Tác dụng: Tán phong thanh nhiệt, lợi thủy, giảm viêm đau mắt.
- Thành phần: Câu kỷ tử, cúc hoa, xích thược.
- Biện luận: Câu kỷ tử bổ âm bổ huyết, cúc hoa thanh nhiệt trừ phong, xích thược bổ huyết thông kinh lạc.
5. Trà gừng tươi (hỗ trợ cảm mạo, giữ ấm)
- Tác dụng: Phát tán phong hàn bên ngoài, ấm trung, hóa thấp.
- Thành phần: Gừng tươi.
- Biện luận: Gừng tính ôn, vị cay giúp phát tán tà khí, tăng tuần hoàn khí huyết, giảm cảm lạnh.
6. Cháo hành tía tô (bổ chính khí, giữ ấm)
- Tác dụng: Bổ tỳ vị, điều hòa khí huyết, trừ hàn thấp.
- Thành phần: Hành, tía tô, gạo.
- Biện luận: Hành tía tô có tính ôn, cay, giúp giải biểu phát hãn; ăn nhẹ giúp bổ tỳ dưỡng khí.
7. Nước sắc trầu không (dùng rửa ngoài da ngăn ngừa nhiễm trùng thấp lâm)
- Tác dụng: Kháng khuẩn, chống viêm, làm sạch da.
- Thành phần: Lá trầu không tươi.
- Biện luận: Trầu không tính ấm, có tinh dầu kháng khuẩn, làm sạch, làm dịu da, phù hợp với tổn thương ngoài da do thấp khí.
8. Rửa mắt bằng nước muối sinh lý (chuẩn bị sẵn để phòng viêm mắt)
- Tác dụng: Làm sạch mắt, giảm viêm, ngăn ngừa nhiễm trùng.
- Biện luận: Nước muối sinh lý là dung dịch an toàn, sát khuẩn nhẹ làm sạch vùng mắt, tránh tự dùng thuốc nhỏ mắt không rõ nguồn gốc.
Phòng bệnh sau lũ — Chìa khóa vàng phòng bệnh và nâng cao sức khỏe
Bên cạnh việc dùng thuốc, giữ ấm, vệ sinh cá nhân sạch sẽ ngay sau khi nước rút là điều rất quan trọng. Mỗi người cần lau khô cơ thể, nhất là chân tay; tránh gió lạnh, không ngâm nước lâu; ăn uống đủ dưỡng chất, ưu tiên đồ ăn ấm, dễ tiêu như cháo hành gừng. Mỗi gia đình nên chuẩn bị sẵn các bài thuốc đơn giản như trà gừng, cháo hành tía tô để phòng cảm cúm, tăng sức đề kháng.
Môi trường sống cần được dọn dẹp, khử trùng sạch sẽ, nước ăn uống phải an toàn, không dùng nước bị ô nhiễm khi chưa xử lý. Theo dõi sức khỏe cộng đồng tại vùng lũ là rất cần thiết, khi thấy bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ bệnh nặng cần đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế. Kết hợp y học Đông Tây với sự thận trọng sẽ giúp bà con giảm nguy cơ bệnh tật nghiêm trọng.
Kết luận
Qua bài viết chia sẻ này, người đã nhiễm phong hàn vùng lũ hiểu được nguyên nhân, triệu chứng dễ nhận biết của các bệnh thường gặp hậu thiên tai từ góc nhìn Đông y. Các bài thuốc cổ phương an toàn, dễ dùng đã được giới thiệu và có thể áp dụng giảm nhẹ triệu chứng khá hiệu quả, nhất là khi chưa có điều kiện được chăm sóc y tế tiêu chuẩn tại các bệnh viện, trạm y tế.
Phòng bệnh hơn chữa bệnh, phát hiện sớm và điều trị kịp thời là các nguyên tắc quan trọng để bảo vệ sức khỏe gia đình và cộng đồng. Kết hợp Đông Tây y, tuân thủ liều lượng, kiêng kỵ, cho đến khi khỏi hẳn sẽ giúp vượt qua hậu quả thiên tai sức khỏe được an toàn.
