Tác giả: HUSTA reviewer
Khi hành tinh xoay theo nhịp dao động giữa đại dương và khí quyển, rất ít hiện tượng có tầm ảnh hưởng sâu rộng như hiện tượng dao động El Niño–Southern Oscillation (ENSO). Với sự chuyển động giữa pha El Niño, La Niña và pha trung tính, ENSO tiếp tục tác động đến hệ thống thời tiết toàn cầu—đẩy lệch những cơn bão, uốn nắn kiểu gió mùa và nghiêng cán cân hạn hán – lũ lụt.
Trong năm 2025, thế giới trải qua chu kỳ ENSO theo những cách tinh tế hơn—phần lớn trung tính, nhưng ngày càng ngả về hướng La Niña. Điều này đã tạo ra một áp lực âm thầm lên khí hậu vùng, từ châu Mỹ đến Đông Nam Á. Giờ đây, khi giai đoạn cuối năm đang mở ra, ENSO sẽ hướng thời tiết về đâu, và nó sẽ chạm đến những nơi như Huế — thành phố yên bình bên bờ biển trung bộ — như thế nào?
ENSO: một hồi chuông nhắc nhở về kết nối toàn cầu
ENSO vẫn là một tín hiệu rõ ràng nhất trong khoa học khí hậu — một sự đẩy và kéo toàn cầu giữa nhiệt độ bề mặt biển và áp suất khí quyển tại vùng nhiệt đới Thái Bình Dương. El Niño mang nước ấm về phía đông, làm suy yếu gió mậu dịch, triệt tiêu mưa ở vùng tây Thái Bình Dương và khơi dậy các cơn bão cận chí tuyến tại các vùng xa. La Niña thường đảo ngược câu chuyện đó — tăng cường đối lưu ở phía tây và dẫn hướng bão typhoon cùng cơn bão cuồng phong vào các bờ biển.
Điều đáng chú ý, tên gọi “Southern Oscillation” (Dao Động Miền Nam) của ENSO không chỉ đề cập đến đại dương mà còn khí quyển, theo dõi mô hình áp suất từ Tahiti đến Darwin. Chỉ số Niño-3.4 đo sự sai lệch nhiệt độ bề mặt biển, trong khi Chỉ số Dao Động Miền Nam (SOI) đo sự chênh lệch áp suất. Kết hợp lại, chúng giúp các nhà dự báo dự đoán — dù là vài tháng trước — giai đoạn ENSO và vai trò toàn cầu của nó.
ENSO trong năm 2025: trung tính, nhưng không thụ động
Tính đến giữa năm 2025, Trung tâm Dự báo Khí hậu NOAA (CPC) của Hoa Kỳ phân loại ENSO ở trạng thái trung tính, không phải El Niño hay La Niña rõ rệt. Các chuyên gia đồng thời cảnh báo “La Niña Watch” – dấu hiệu tiềm ẩn cho một sự dịch chuyển vào cuối năm. Từ tháng 8 đến tháng 9-10, điều kiện trung tính vẫn được cho là khả năng cao, bất chấp khả năng xuất hiện La Niña ngắn hạn vào mùa thu hoặc đầu mùa đông. Dự báo từ IRI (Viện Nghiên cứu Khí hậu và Xã hội Quốc tế) cũng đưa ra quan điểm thận trọng tương tự.
Song song đó, the Indian Ocean Dipole (IOD) — một tác nhân quan trọng khác ảnh hưởng khí hậu khu vực — đang nghiêng nhẹ về phía âm, gia tăng lưu lượng ẩm vào Đông Nam Á. Sự kết hợp giữa ENSO trung tính và IOD âm đã góp phần trong những cơn mưa lớn tại khu vực.
Hiệu ứng toàn cầu: từ châu Á đến châu Mỹ
Tại châu Á, nước biển phía đông Thái Bình Dương ấm yếu đi khiến gió mùa trở nên mong manh. IOD âm hỗ trợ đối lưu, tạo mưa mạnh hơn mức bình thường tại một số vùng ở Đông Nam Á. Trong khi đó, ở Đại Tây Dương, sự thiếu vắng tác động cắt gió và cột ẩm giữa không trung từ El Niño truyền thống đã giúp mùa bão tăng cường — dù mùa bão Đại Tây Dương 2025 vẫn đang được theo dõi kỹ để xác định sản lượng cuối cùng.
Tại vùng Sừng châu Phi, IOD âm cũng giúp giảm hạn hán, trong khi nông dân tại một vài vùng Úc tìm được sự an ủi trong độ ẩm được điều tiết hơn. Những chênh lệch khu vực này cho thấy tầm lan tỏa của ENSO: tinh tế, nhưng kiên trì.
Các biến động thời tiết năm 2025 tại Việt Nam
Thời tiết Việt Nam trong năm 2025 minh họa sự điều tiết nhẹ nhàng của ENSO cùng các yếu tố khu vực:
- Xâm nhập mặn mùa khô: Mặn nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long đạt đỉnh quanh Tết và tái xuất vào cuối tháng 2 đầu tháng 3 — khớp với khí hậu khô hạn trong pha ENSO trung tính.
- Đợt nóng đầu mùa: Khu vực trung bộ Việt Nam đối mặt với một trong những đợt nóng đầu tiên vào cuối tháng 3, với nhiệt độ cao 30°C ở các tỉnh ven biển—nóng, nhưng không dữ dội như những mùa nóng El Niño mạnh.
- Mưa mùa và lũ: Đến tháng 6, vùng núi phía bắc đón lượng mưa lớn 200 đến 360 mm trong thời gian ngắn — khởi nguồn lũ quét và sạt lở.
- Ảnh hưởng bão: Bão Wipha đổ bộ cuối tháng 7 tác động lớn vào Quảng Ninh, Hải Phòng đồng thời mang mưa lớn đến Hưng Yên, Ninh Bình, Thanh Hóa và Nghệ An và tháng 8 mang theo Bão Kajiki, trước khi trút mưa ở Hà Nội đã gây tổn thương lẫn thiệt hại lan rộng cho Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa. Tần suất các cơn bão này phù hợp với khí hậu học; tuy nhiên, IOD âm và ENSO trung tính có thể đã khuếch đại độ ẩm và hướng dẫn cơn bão về phía Việt Nam.
Cấy mạ ruộng sâu sau lũ đầu mùa (Ảnh: Hồ Ngọc Anh Tuấn)
Ảnh hưởng cuối năm 2025 của ENSO
Các mô hình dự báo chỉ ra rằng trạng thái trung tính có thể tồn tại đến tháng 9 và 10. Tuy nhiên, các nhà khí tượng vẫn theo dõi chặt chẽ: cảnh báo “La Niña Watch” từ CPC (Climate Prediction Center) đặt ra khả năng chuyển dịch, nếu xác nhận trong các tháng tới, sẽ định hình thời tiết đến đầu năm 2026.
Nếu La Niña ngắn hạn xuất hiện:
- Mô hình đại dương và khí quyển sẽ định hướng bão nhiệt đới từ hướng Biển Đông đến khu vực Bắc Trung bộ đến vùng biển Nam Bắc Bộ.
- Lượng mưa có thể kéo dài và tăng cường qua tháng 11.
- Các đợt không khí lạnh có thể theo sau, cung cấp sự dịu mát cho vùng có tiết trời đầu đông ấm.
- Đồng bằng sông Cửu Long có thể tránh mặn nghiêm trọng — cho tới khi mùa khô trở lại đầu năm 2026.
Ngay cả khi không có sự chuyển dịch rõ rệt, ảnh hưởng kéo dài của IOD âm có thể duy trì điều kiện ẩm ướt hơn bình thường trong ngắn hạn, đặc biệt ở miền Trung và miền Bắc.
Chỉ số then chốt và các căn cứ phải bám sát thông tin
- Các báo cáo chẩn đoán ENSO hàng tháng của CPC — đặc biệt nếu chuyển từ “Watch” thành “La Niña Advisory.”
- Cập nhật khu vực theo mùa của WMO về IOD và dự báo ẩm.
- Cảnh báo mưa, sạt lở và theo dõi bão từ cơ quan khí tượng Việt Nam (NCHMF).
Rủi ro và chuẩn bị
- Lũ và sạt lở: Các tỉnh miền Trung và vùng Tây Bắc Bộ luôn nhạy cảm; lưu vực núi vẫn tiềm tàng nguy cơ lớn.
- Áp lực mặn và nông nghiệp: Đồng bằng sông Cửu Long cần chuẩn bị sớm cho xâm nhập mặn đầu năm 2026.
- Nóng bức và sức khỏe: Dù đã dịu đi so với năm El Niño, độ ẩm ấm sau cơn bão vẫn làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh và căng thẳng nhiệt.
ENSO dự báo cho Huế 4 tháng cuối năm
Tại Huế, thành phố lịch sử nép mình dọc bờ Trung bộ Việt Nam, ảnh hưởng tinh tế nhưng không thể phủ nhận của ENSO không còn là lý thuyết trừu tượng. Nằm giữa biển và dãy Trường Sơn, Huế sẵn sàng đối mặt với bão mưa và gió mùa. Nếu chuyển hướng sang La Niña vào cuối năm 2025 xảy ra, Huế có thể đứng trước nguy cơ gia tăng lũ lụt và sạt lở đất. Ngay cả trong trường hợp tiếp tục trung tính, độ ẩm kéo dài do IOD âm vẫn có thể mang mưa nặng hạt. Đối với người dân, chính quyền và di sản tại Huế — được khắc họa qua kiến trúc triều đại cổ và Sông Hương tĩnh lặng — sự cân bằng giữa tĩnh lặng và bão tố một lần nữa nghiêng về cảnh giác.
