Tác giả: TS. Đặng Thanh Phú
Ngập lụt đô thị đang ngày càng trở thành một vấn đề nhức nhối của nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Ngập lụt đô thị đặt ra những thách thức vô cùng to lớn cho các nhà quy hoạch đô thị, hoạch định chính sách, và đặc biệt là sức khỏe của người dân.
Lâu nay ngập lụt đô thị là hiện tượng nước dâng cao bất thường, gây thiệt hại về người, tài sản làm gián đoạn hoạt động xã hội và cản trở sự phát triển kinh tế. Các nguyên nhân gây ra ngập lụt đô thị chủ yếu như mưa lớn, biến đổi khí hậu, triều cường, quá trình đô thị hóa nhanh chóng làm giảm khả năng thấm nước của đất và thu hẹp không gian tự nhiên. Cùng với đó là hệ thống hạ tầng thoát nước yếu kém, quy hoạch đô thị thiếu bền vững, và ý thức của người dân chưa tốt đã góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng ngập lụt đô thị.
Phải chăng là vấn đề toàn cầu?
Theo đánh giá của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho thấy, châu Á là khu vực phải đối phó với nhiều thảm họa thiên nhiên liên quan khí hậu, thời tiết nhiều hơn bất kỳ khu vực nào khác trên thế giới. Các thiên tai như nắng nóng, lũ lụt, bão, v.v… đều đang ngày càng trở nên dữ dội hơn và đặc biệt nghiêm trọng tại châu Á.
Ngập lụt ở Philippines. (Nguồn: Reuters)
Trong khi đó, tại châu Âu, theo Cơ quan giám sát Biến đổi khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) của Liên hợp quốc cho biết, tình trạng lũ lụt diễn biến hết sức tồi tệ tại khu vực này trong những năm gần đây, đặc biệt năm 2024, châu Âu ghi nhận tình trạng lũ lụt nghiêm trọng nhất trong hơn một thập kỷ qua, dẫn đến hơn 300 người chết và thiệt hại ước tính 20,5 tỷ USD.
Các khu vực Trung Âu và Đông Âu chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Còn riêng với các quốc gia châu Âu thì Tây Ban Nha, Đức là các quốc gia chịu thiệt hại nặng nề từ các đợt lũ gây ngập lụt đô thị. Năm 2024, tại Đức, mưa lớn đã gây ra lũ lụt nghiêm trọng khiến hơn 600 người dân miền Nam nước Đức phải sơ tán khẩn cấp.
Ngập lụt tại Pháp. (Nguồn: Reuters)
Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc (2018) cho thấy mỗi năm lũ lụt, sạt lỡ đất làm thiệt mạng hơn 30.000 người, gây thiệt hại hàng tỷ USD cho thế giới. Trước thực trạng đó, mỗi quốc gia có một cách tiếp cận riêng trong việc phòng chống và giảm nhẹ rủi ro thiên tai. Liên Hợp Quốc đã đưa ra khuyến nghị đối với chính phủ các nước cần có những chính sách phát triển kinh tế khôn ngoan, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng và đầu tư xây dựng cộng đồng có khả năng thích ứng và chống chịu bền vững”.
Từ thực tế trên, đến nay nhiều nước trên thế giới hết sức quan tâm đến vấn đề ngập lụt đô thị và đưa ra nhiều giải pháp thiết thực, khẩn cấp nhằm giảm thiểu các tác động nghiêm trọng của vấn đề này đối với sản xuất, sinh hoạt và đời sống của người dân, và gây hư hại các công trình xây dựng, ngưng trệ giao thông, ô nhiễm môi trường.
Các mô hình phòng, chống ngập lụt hiệu quả
Để giảm thiểu tình trạng ngập lụt đô thị, đến nay đã có nhiều nước trên thế giới triển khai nhiều giải pháp thiết thực, có hiệu quả và được áp dụng một cách rộng rãi, điển hình như các mô hình xây vỉa hè lát gạch khí hậu (Đan Mạch), thành phố bọt biển (Trung Quốc), hệ thống công trình ngăn lũ di động (Slovakia), sử dụng hệ thống đường hầm giao thông (Malaysia), tường chống lũ di động (Áo), kênh xả ngầm bên ngoài khu vực đô thị bằng hệ thống đường hầm bê tông (Nhật Bản).
Công nghệ tường chắn lũ ở Áo. (Nguồn: nachrichten.at)
Trong số các giải pháp trên, đáng chú ý là giải pháp như giải pháp xây bức tường chống lũ ở Áo. Công nghệ này có 2 phần chính, gồm phần móng được xây cố định vĩnh viễn và phần rào chắn có thể di chuyển. Hệ thống này hoạt động dựa trên một bức tường ngầm có thể tăng mức cao lên đồng thời với mực nước lũ, bảo vệ khu vực khỏi nước ngầm tràn vào. Độ sâu của bức tường ngầm phụ thuộc vào nền đá ngầm và quyết định chiều cao của rào chắn.
Thành phố bọt biển của Trung Quốc. (Nguồn: TheEnrivonmentalBlog.org)
Cùng với giải pháp xây dựng bức tường chống lụt ở Áo, một giải pháp khác chống lụt đô thị khá thú vị và hiệu quả được phát triển tại Trung Quốc có tên gọi là giải pháp “thành phố bọt biển”. Đây là phương pháp quy hoạch và thiết kế đô thị sáng tạo nhằm tăng cường khả năng chống chịu của thành phố trước tác động của biến đổi khí hậu. Phương pháp này cho phép hấp thụ, lưu trữ và giải phóng nước mưa, giống như một miếng bọt biển, để giảm thiểu lũ lụt, bổ sung nước ngầm và cải thiện chất lượng nước.
Lát gạch khí hậu ở vỉa hè tại Đan Mạch. (Nguồn: Archdaily)
Còn với giải pháp “gạch khí hậu” có thể giúp thu và tiết kiệm được tới 30% lượng nước mưa để qua đó vừa giảm thiểu việc ngập lụt đô thị, vừa tăng khả năng lưu trữ lượng nước mưa tự nhiên phục vụ sinh hoạt của người dân đô thị. Giải pháp này được Đan Mạch áp dụng khá hiệu quả tại hệ thống các vỉa hè thấm nước. Theo đó, gạch khí hậu được lát tại các vỉa hè có khả năng tái tạo lại vòng tuần hoàn của nước trong tự nhiên thông qua quá trình thu nước mưa từ mái nhà và vỉa hè đến các nhà máy hoặc hồ chứa, giảm bớt tình trạng quá tải hạ tầng thoát nước.
Giải pháp đối với Việt Nam
Với Việt Nam, giải quyết bài toán ngập lụt đô thị tại các thành phố lớn đòi hỏi những giải pháp cấp bách, đồng bộ và toàn diện. Ngập lụt tại các đô thị Việt Nam là một trong các thách thức nghiêm trọng, chủ yếu do quá trình đô thị hóa nhanh chóng, thiếu đồng bộ trong quy hoạch phát triển đô thị, hệ thống cấp thoát nước xuống cấp, bên cạnh các yếu tố tự nhiên như biến đổi khí hậu gây ra mưa lớn bất thường, gia tăng triều cường, v.v… từ đó gây ra hậu quả nặng nề về kinh tế, xã hội, môi trường, gây thiệt hại lớn về tài sản và sức khỏe của người dân.
Những năm gần đây, ngập lụt đô thị tại các thành phố như Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng hay các đô thị khác ngày càng có những diễn biến vô cùng phức tạp. Đáng nói, tình trạng ngập lụt đô thị không chỉ xảy ra trong mùa mưa, mà còn diễn ra ngay trong mùa khô, làm ảnh hưởng và đảo lộn cuộc sống sinh hoạt của người dân tại các thành phố.
Các nguyên nhân gây ra tình trạng ngập lụt đô thị không còn chỉ đơn thuần là do các yếu tố khách quan của thời tiết và khí hậu cực đoan, trái lại, các nguyên nhân của tình trạng này còn xuất phát từ yếu tố chủ quan của con người như quá trình xây dựng không thực hiện theo đúng quy hoạch trước đó, hay như tình trạng lấn chiếm, san lấp các sông, kênh, rạch.
Như vậy, từ thực trạng ngập lụt đô thị tại Việt Nam hiện nay, có thể xem xét tham khảo các mô hình có tính hiệu quả của các nước trên thế giới để áp dụng, song cũng cần đảm bảo tính phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh, văn hóa và thực tiễn của đất nước.
Theo đó, để giải quyết bài toán chống ngập lụt đô thị, cần kết hợp đồng bộ các giải pháp về kỹ thuật, giải pháp phi kỹ thuật, đồng thời cần nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ môi trường và tăng cường công tác quản lý đô thị. Cụ thể, đối với giải pháp kỹ thuật, cần nghiên cứu mở rộng các cống và rãnh thoát nước; xây dựng các trạm bơm và hồ điều hòa, các đê bao và cống ngăn triều cường; xây dựng các hệ thống thoát nước ngầm và thoát nước mặt.
Đối với giải pháp quy hoạch đô thị, cần hạn chế tối đa việc lấn chiếm, san lấp các hồ, ao, kênh, rạch để phục vụ xây dựng các công trình nhà ở, giao thông. Thay vào đó, cần chú trọng đến việc phục hồi, hồi sinh các hồ nước tự nhiên, đồng thời có thể xây dựng thêm các hồ, ao nhân tạo để vừa mở rộng hệ thống sức chứa thoát nước, vừa nâng cao khả năng lưu trữ, tiết kiệm nguồn nước tự nhiên.
Với giải pháp phòng chống ngập lụt đô thị phi kỹ thuật, cần xem xét đẩy mạnh công tác quản lý đô thị, trong đó tập trung ưu tiên việc thường xuyên kiểm tra, giám sát thực hiện quy hoạch đô thị. Đồng thời, nên ban hành các chế tài xử phạt hành chính để mang tính răn đe đối với các hành vi vi phạm quy định về xây dựng. Bên cạnh đó, cũng cần chú trọng nâng cao năng lực đối phó với các tình huống khẩn cấp do ngập lụt gây ra.
Ngoài những giải pháp nêu trên, để giảm thiểu các tác động của vấn đề ngập lụt đô thị tại Việt Nam hiện nay, có thể xem xét về các giải pháp nâng cao khả năng dự báo về tình hình mưa lũ, cũng như việc đẩy mạnh nghiên cứu thiết kế các công trình chống lũ lụt và thích ứng với BĐKH ngày càng phức tạp./.
Ảnh minh họa: Ngập lụt tại Hà Nội vào tháng 8/2025. (Nguồn: tuoitreonline)
