Tác giả: TS.BS. Nguyễn Đức Hoàng
Sốc nhiệt – còn được gọi là say nắng – là tình trạng thân nhiệt cơ thể tăng quá cao khi tiếp xúc với nhiệt độ cao hoặc sinh hoạt/ làm việc trong môi trường “nóng” trong thời gian dài. Vấn đề sức khỏe này có nguy cơ cao xảy ra khi thân nhiệt tăng tới khoảng 40 độ C; thường xảy ra vào mùa hè.
Người bị sốc nhiệt độ cần được chăm sóc y tế khẩn cấp, nếu không có thể bị tổn thương não, tim, thận, cơ,… Nếu điều trị chậm trễ còn có nguy cơ tăng các biến chứng nghiêm trọng khác, nặng nhất là tử vong.
Phân loại
Sốc nhiệt được chia thành 2 nhóm: sốc nhiệt kinh điển và sốc nhiệt do gắng sức, hai thể này khác nhau về cơ chế nhưng biểu hiện lâm sàng giống nhau.
– Sốc nhiệt kinh điển (classic heatstroke):
+ Hay gặp ở người già, cơ thể suy nhược, trẻ em, người có bệnh tim mạch, bệnh thần kinh, hay các rối loạn nội tiết.
+ Tiếp xúc một cách thụ động với một môi trường có nhiệt độ cao trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày.
– Sốc nhiệt do gắng sức (exertional heatstroke):
+ Hay gặp những người trẻ, khỏe mạnh với hệ điều hòa nhiệt độ bình thường.
+ Thường phơi nhiễm với nhiệt độ môi trường tăng cao và đồng thời do sự sinh nhiệt lúc thể dục, gắng sức.
Nguyên nhân bị sốc nhiệt
Môi trường nóng
Hoạt động gắng sức
Mặc quần dày ngăn cản mồ hôi bốc hơi và làm mát cơ thể
Bị mất nước do không uống đủ nước để bù nước đã thất thoát qua mồ hôi
Uống bia rượu – việc này ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thân nhiệt của cơ thể.
Biểu hiện
Lâm sàng
– Nhiệt độ cơ thể trên 40 độ C. Da nóng và khô (toát mồ hôi hiện diện trong một nửa các trường hợp của say nóng lúc hoạt động vật lý).
– Các dấu hiệu sớm và các triệu chứng gồm có: mệt, đau đầu, khó thở, đỏ mặt, mửa và ỉa chảy. Rối loạn tim mạch: rối loạn nhịp tim, hạ huyết áp. Rối loạn hô hấp: khó thở, suy hô hấp, hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển. Rối loạn thần kinh trung ương: cơn động kinh và hôn mê.
– Suy gan, suy thận, rối loạn đông máu, tiêu cơ vân (rhabdomyolyse).
Xét nghiệm – nhằm phát hiện tổn thương cơ quan đích
– Men gan: hầu như tăng cao trong sốc nhiệt. Nên cân nhắc lại chẩn đoán nếu men gan trong giới hạn bình thường. Công thức máu: tình trạng máu cô đặc, chức năng thận, XN đông máu PT, aPTT, tiểu cầu.
– Điện giải đồ có thể tăng thẩm thấu, nếu suy thận cấp kiểm tra tình trạng kiềm toan, tăng kali máu. Đường máu, men CK khi nghi ngờ tiêu cơ vân trong sốc nhiệt do gắng sức.
– Khí máu động mạch: sốc nhiệt không do gắng sức thường kiềm hô hấp, còn nếu do gắng sức kiềm hô hấp toan lactic.
– Tổng phân tích nước tiểu. XQ tim phổi đánh giá ARDS, viêm phổi, chụp CT sọ não đánh giá phù não và chảy máu não.
Xử lý ban đầu
Ngay lập tức phải hạ thân nhiệt và hỗ trợ chức năng các cơ quan là 2 nhiệm vụ chính
Ngoài bệnh viện
– Làm mát ngay tức thì và hỗ trợ suy chức năng cơ quan
– Đưa bệnh nhân ra khỏi môi trường nóng, cởi bỏ quần áo, chuyển tới nơi bóng râm.
– Hỗ trợ đường thở, hô hấp, tuần hoàn bằng đặt đường truyền, thở oxy, thông khí hỗ trợ nếu có chỉ định.
– Ngay lập tức hạ thân nhiệt bệnh nhân bằng mọi cách có thể nhưng không gây cản trở việc vận chuyển bệnh nhân đến bệnh viện, mục đích là phải hạ thân nhiệt ngay. Vận chuyển bằng xe có điều hòa nhiệt độ hoặc mở cửa sổ, có thể vừa vận chuyển vừa hạ nhiệt bệnh nhân.
Tại khoa hồi sức
– Bù nước và điện giải
– Làm lạnh bệnh nhân càng nhanh càng tốt, lý tưởng nhất là hạ được thân nhiệt xuống 0,2 độ C/ phút, nhiệt độ trực tràng xuống 38 độ C, nhiệt độ da xuống 30- 33 độ C, tránh hạ quá vì gây tác dụng phụ do hạ thân nhiệt.
– Nhanh chóng ổn định chức năng hô hấp tuần hoàn, thở máy khi có suy hô hấp, bù dịch theo áp lực tĩnh mạch trung tâm, sử dụng các thuốc nâng huyết áp nếu cần, tránh các thuốc kích thích.
– Khi có biểu hiện tiêu cơ vân phải bù nhiều dịch và lợi tiểu.
– Hỗ trợ tích cực các cơ quan khi có suy đa tạng như lọc máu liên tục, lọc gan, tuần hoàn ngoài cơ thể.
Các biện pháp làm lạnh
Các phương pháp làm lạnh theo nguyên lý dẫn truyền
Làm lạnh bên ngoài
– Ngâm bệnh nhân trong nước đá là biện pháp làm lạnh có hiệu quả cao tuy nhiên có nhiều bất lợi như gây co mạch ngoại vi, rét run, hạ thân nhiệt quá, khó theo dõi các chức năng sống. Hiện nay nhiều tác giả sử dụng nước lạnh 20- 25 độ C để ngâm bệnh nhân nhằm khắc phục nhược điểm trên. Khi ngâm phải để đầu trên mặt nước, theo dõi sát các chức năng sống.
– Đặt các túi chườm đá vào vùng bẹn, nách, cổ. Sử dụng chăn làm lạnh (Cooling blankets).
Làm lạnh bên trong
– Dùng nước đá để rửa dạ dày hoặc thụt hậu môn.
– Dùng nước đá để rửa màng bụng (ít dùng).
– Đặt catheter lạnh (Cooling line catheter) vào trong tĩnh mạch chủ trên với phương tiện làm lạnh CoolGard.
– Hạ thân nhiệt bằng tuần hoàn ngoài cơ thể.
Các phương pháp làm lạnh theo nguyên lý bốc hơi và đối lưu
– Cởi bỏ quần áo, đặt trong phòng lạnh 20 – 22 độ C và quạt.
– Phun nước 25- 30 độ C và quạt. Phủ gạc ướt 20- 25 độ C lên bệnh nhân và quạt.
– Sử dụng đơn vị làm lạnh đặc biệt (Body cooling unit) là một giường đặc biệt có thể phun nước dạng nguyên tử hóa (Atomized water) ở nhiệt độ 15 độ C và không khí ấm 45 độ C trên toàn bộ bề mặt cơ thể để giữ nhiệt độ da ở mức 32-33 độ C.
Dự phòng
Sốc nhiệt hoàn toàn có thể phòng tránh được, hiểu biết về những rối loạn do sốc nhiệt giúp chúng ta giảm được tỷ lệ bệnh tật và tỷ lệ tử vong. Cụ thể những việc cần làm:
– Phân loại các đối tượng có nguy cơ để có các biện pháp phòng chống và kế hoạch rèn luyện phù hợp.
– Khuyến khích các tổ chức đoàn thể có các chương trình phổ biến rộng rãi về dấu hiệu, triệu chứng và nguy cơ của bệnh để giúp chẩn đoán và điều trị sớm.
– Mỗi cá nhân đều phải tự rèn luyện để thích nghi với nóng, lập thời gian luyện tập thể lực vào lúc mát trong ngày, giảm bớt vận động thể lực vào lúc thời tiết quá nóng.
– Uống đủ nước và muối.
– Khi có các bệnh lý nguy cơ thì không được tập luyện trong điều kiện thời tiết quá nóng.
– Mặc quần áo rộng, nhẹ, thoáng và sáng màu.
