Tác giả: TS. BS Nguyễn Đức Hoàng
Ở nước ta, khi thời tiết chuyển mùa thường tạo ra sự thay đổi về môi trường, nhiệt độ, độ ẩm,… gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, làm tăng nguy cơ mắc bệnh, đặc biệt đối với những người sức khỏe yếu, sức đề kháng giảm hoặc không thích nghi kịp sẽ dễ bị nhiễm bệnh. Vì vậy, mọi người dân cần quan tâm, chủ động thực hiện các biện pháp nâng cao sức khỏe, phòng chống bệnh tật khi thời tiết chuyển mùa.
1. Bệnh đường hô hấp (Cúm mùa, RSV)
Cúm mùa và Virus RSV (virus hợp bào hô hấp) là hai bệnh lý đường hô hấp cấp tính phổ biến, đặc biệt gia tăng khi thời tiết chuyển mùa. Mặc dù có biểu hiện ban đầu khá giống nhau, hai loại virus này có đặc điểm và mức độ nguy hiểm khác biệt.
Phân biệt Cúm mùa và Virus RSV
| Đặc điểm | Cúm mùa (do virus Cúm) | Virus RSV (Virus hợp bào hô hấp) |
| Đối tượng ảnh hưởng | Mọi lứa tuổi, đặc biệt người cao tuổi và người có bệnh nền | Trẻ dưới 2 tuổi (nguy cơ cao viêm tiểu phế quản, viêm phổi), người già |
| Triệu chứng khởi phát | Sốt cao đột ngột, ớn lạnh, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ bắp, ho khan, đau họng | Giống cảm lạnh: sốt nhẹ hoặc không sốt, sổ mũi, ho nhẹ |
| Diễn tiến nặng (Ngày 3–5) | Có thể biến chứng viêm phổi, suy hô hấp, đôi khi kèm tiêu chảy | Ho nặng hơn, thở khò khè, thở nhanh, khó thở, bú kém hoặc bỏ bú (đặc biệt ở trẻ nhỏ) |
| Thời gian khỏi bệnh | Thường khỏi sau 5–7 ngày | Kéo dài khoảng 1–2 tuần; ho có thể dai dẳng lâu hơn |
| Điều trị đặc hiệu | Có thuốc kháng virus (chỉ định bởi bác sĩ), điều trị triệu chứng | Không có thuốc đặc trị, chủ yếu điều trị hỗ trợ |
| Phòng ngừa | Có vắc-xin cúm mùa hằng năm | Vệ sinh tay/bề mặt; có kháng thể đơn dòng hoặc vắc-xin cho nhóm nguy cơ cao |
Cách chăm sóc tại nhà
Bù đủ nước: Cho trẻ bú nhiều hơn hoặc uống đủ nước, oresol để tránh mất nước.
Làm thông thoáng mũi: Nhỏ mũi bằng nước muối sinh lý 0,9% và hút dịch mũi nhẹ nhàng cho trẻ nhỏ trước khi ăn hoặc ngủ.
Hạ sốt: Dùng Paracetamol theo đúng liều lượng cân nặng khi sốt trên 38,5°C (theo chỉ dẫn của bác sĩ).
Chế độ ăn: Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia thành nhiều bữa nhỏ.
Lưu ý quan trọng: Tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh vì kháng sinh không có tác dụng với virus.
Hãy đưa trẻ hoặc người bệnh đến cơ sở y tế cấp cứu lập tức nếu có dấu hiệu chuyển nặng:
Thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng.
Thở khò khè nặng hoặc có cơn ngừng thở (ở trẻ sơ sinh).
Môi hoặc móng tay chuyển sang màu xanh tím (tím tái).
Lờ đờ, ngủ gà, bỏ bú, mất nước (khóc không có nước mắt, tã khô lâu).
Sốt cao không đáp ứng với thuốc hạ sốt.
2. Sốt xuất huyết (SXH)
Sốt xuất huyết (SXH-D) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra và lây truyền qua vết đốt của muỗi vằn Aedes aegypti.
Nguyên nhân và đường lây
Tác nhân: Virus Dengue gồm 4 chủng huyết thanh khác nhau là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Mắc một chủng chỉ tạo miễn dịch với chính chủng đó, do đó một người có thể bị sốt xuất huyết nhiều lần trong đời.
Vật trung gian: Muỗi vằn Aedes aegypti (và phần nào là Aedes albopictus). Muỗi thường đốt vào ban ngày, cao điểm nhất là sáng sớm và chiều tối.
Cách điều trị và lưu ý
Điều trị tại nhà (với ca nhẹ): Nghỉ ngơi, bù đủ nước và điện chất bằng Oresol hoặc nước trái cây.
Thuốc hạ sốt: Chỉ sử dụng Paracetamol theo đúng liều lượng (10–15 mg/kg/lần, cách nhau ít nhất 4 – 6 giờ).
Tuyệt đối tránh sử dụng: Các thuốc giảm đau, kháng viêm như Aspirin, Ibuprofen, Analgin vì chúng dễ gây chảy máu nghiêm trọng.
Dấu hiệu cần nhập viện ngay: Tay chân lạnh, lừ đừ, li bì, đau bụng dữ dội, nôn nhiều, chảy máu bất thường, hoặc khi việc bù nước qua đường uống không hiệu quả.
Biện pháp phòng ngừa
Diệt muỗi và lăng quăng: Đậy kín dụng cụ chứa nước, thả cá vào bể/hồ, thay nước bình hoa thường xuyên, lật úp lu chậu không dùng, thu gom chai lọ phế thải.
Phòng muỗi đốt: Ngủ trong màn kể cả ban ngày, mặc quần áo dài tay, dùng kem/xịt xua muỗi.
Vắc-xin: Tham khảo ý kiến bác sĩ để tiêm vắc-xin phòng sốt xuất huyết nếu thuộc nhóm chỉ định, nhưng vắc-xin không thay thế được các biện pháp diệt muỗi.
3. Viêm da do kiến ba khoang
Viêm da do kiến ba khoang là tình trạng tổn thương da kích ứng do dính phải độc tố pederin có trong dịch cơ thể của loài kiến này khi bị chà xát hoặc nghiền nát trên da.
Triệu chứng nhận biết
Giai đoạn đầu (vài giờ sau): Cảm giác châm chích, nóng rát hoặc ngứa tại vùng da tiếp xúc.
Giai đoạn điển hình (6 – 24 giờ): Xuất hiện mảng đỏ hình vệt (thường theo vệt tay quẹt hoặc dải dài), nổi mụn nước hoặc mụn mủ nhỏ li ti, có thể có “thương tổn hôn nhau” (vùng da tiếp xúc đối diện bị lây dính độc tố).
Trường hợp nặng: Sưng nề nhiều (nhất là vùng da mỏng như mí mắt), sốt nhẹ, đau đầu, mệt mỏi hoặc bội nhiễm mủ do gãi.
Cách xử lý an toàn ngay khi tiếp xúc
Loại bỏ kiến: Tuyệt đối không dùng tay đập hay chà xát kiến trên da; hãy thổi nhẹ, dùng giấy hoặc vật dụng hất kiến ra ngoài.
Làm sạch da: Ngay lập tức rửa vùng da tiếp xúc bằng nước sạch và xà phòng dịu nhẹ (hoặc nước muối sinh lý) để trung hòa và loại bỏ bớt độc tố.
Làm dịu vết thương: Có thể dùng dung dịch sát khuẩn nhẹ hoặc hồ nước, dung dịch Jarish, kẽm oxit theo hướng dẫn của cơ sở y tế để giảm viêm và rát.
Kiêng kỵ quan trọng: Không tự ý bôi thuốc mỡ chứa corticoid mạnh, kháng sinh bôi bừa bãi hoặc đắp các loại lá/rượu thuốc dân gian vì dễ làm tổn thương nặng hơn.
Cách phòng tránh
Đóng cửa sổ, hạn chế bật đèn neon/đèn sáng trắng vào ban đêm vì kiến ba khoang rất dễ bị ánh sáng thu hút.
Mặc quần áo dài tay và ngủ trong màn.
Kiểm tra kỹ chăn, gối, quần áo trước khi sử dụng.
4. Các bệnh truyền nhiễm khác
Bệnh như tay chân miệng, thủy đậu, quai bị hiện đang được giám sát chặt chẽ và chỉ xuất hiện các ca tản mạn trong cộng đồng, được xử lý khoanh vùng nhanh chóng trong vòng 24 – 48 giờ nên chưa hình thành ổ dịch tập trung.
5. Tóm lại, các biện pháp dự phòng các bệnh khi chuyển mùa
Vệ sinh cá nhân: Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, súc họng bằng nước muối hàng ngày, và tránh đưa tay lên mắt, mũi, miệng.
Nâng cao sức đề kháng: Ăn uống đủ chất dinh dưỡng, cân đối các nhóm dưỡng chất, bổ sung vitamin và uống đủ nước.
Giữ ấm cơ thể: Mặc đủ ấm khi trời chuyển lạnh, đặc biệt bảo vệ vùng cổ, ngực và giữ ấm cho trẻ nhỏ, người cao tuổi.
Tiêm vắc-xin phòng bệnh: Chủ động tiêm vắc-xin phòng cúm mùa và các loại vắc-xin cần thiết khác để tạo miễn dịch chủ động.
Hạn chế tiếp xúc và đeo khẩu trang: Tránh tụ tập nơi đông người khi có dịch bệnh, đeo khẩu trang y tế khi ra ngoài hoặc khi tiếp xúc với người có biểu hiện nghi ngờ mắc bệnh.
Vệ sinh không gian sống: Giữ nhà cửa sạch sẽ, thông thoáng, vệ sinh định kỳ chăn ga gối đệm để tránh ẩm mốc và vi khuẩn phát triển.
Tuân thủ khi đau ốm: Ở nhà khi không khỏe hoặc khi mắc bệnh để tránh lây lan cho người xung quanh, không tự ý mua và dùng thuốc kháng virus mà cần theo chỉ định của bác sĩ.
