Tác giả: Reviewed by HUSTA
Phổ biến kiến thức
Tóm tắt
Streptococcus suis là một tác nhân gây bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người, gây ra các nhiễm trùng nghiêm trọng, chủ yếu qua tiếp xúc nghề nghiệp hoặc tiêu thụ sản phẩm lợn chưa nấu chín. Được ghi nhận lần đầu ở người tại Đan Mạch vào năm 1968, bệnh này đã được báo cáo trên toàn cầu, với các đợt bùng phát đáng kể ở Đông Nam Á, đặc biệt là Thái Lan, Việt Nam và Trung Quốc. Bài tổng quan này phân tích lịch sử phát hiện, đặc điểm khoa học, cơ chế lây nhiễm, cơ chế phát bệnh, biểu hiện lâm sàng, chẩn đoán, điều trị và phân bố toàn cầu của bệnh. Bệnh được đặc trưng bởi sốt cao, viêm màng não, và điếc vĩnh viễn, với tỷ lệ tử vong từ 7-17%, tăng lên 60-80% trong các trường hợp sốc nhiễm khuẩn. Chẩn đoán dựa trên nuôi cấy máu hoặc dịch não tủy và PCR, trong khi điều trị sử dụng kháng sinh liều cao như Penicillin hoặc Ceftriaxone. Các biện pháp phòng ngừa tập trung vào vệ sinh và nấu chín kỹ thịt lợn, do hiện chưa có vắc-xin hiệu quả. Bài viết này tổng hợp dữ liệu từ các nguồn đáng tin cậy, bao gồm PubMed, VNCDC, và Emerging Infectious Diseases, để cung cấp cái nhìn toàn diện về S. suis như một mối quan tâm y tế công cộng.
Lịch sử phát hiện
Bệnh liên cầu lợn ở người được ghi nhận lần đầu vào năm 1968 tại Đan Mạch, khi một trường hợp nhiễm trùng do Streptococcus suis được xác định, đánh dấu khả năng lây truyền từ lợn sang người của vi khuẩn này. Sau đó, các ca bệnh được báo cáo trên toàn cầu, đặc biệt ở các khu vực có chăn nuôi lợn quy mô lớn. Một thời điểm quan trọng trong dịch tễ học của bệnh là vào năm 2005, khi một đợt bùng phát lớn tại tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, ảnh hưởng đến hơn 200 người, gây ra 38 ca tử vong, nhấn mạnh tầm quan trọng của bệnh đối với sức khỏe cộng đồng. Tại Việt Nam, bệnh được phát hiện từ năm 2003, với các ca bệnh đạt đỉnh vào năm 2007 (48 ca, 3 ca tử vong), chủ yếu liên quan đến các thói quen văn hóa như ăn tiết canh – một món ăn từ máu lợn sống. Việc nhận diện S. suis như một tác nhân gây bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người trên toàn cầu đã thúc đẩy tăng cường giám sát và nghiên cứu về dịch tễ học và các biện pháp kiểm soát. Sự gia tăng nhận thức và cải thiện khả năng chẩn đoán đã góp phần ghi nhận nhiều ca bệnh hơn, đặc biệt ở Đông Nam Á, nơi chăn nuôi lợn và tiêu thụ thịt lợn sống phổ biến. Tuy nhiên, các báo cáo ban đầu thường đánh giá thấp gánh nặng bệnh do hạn chế về nguồn lực chẩn đoán ở các khu vực thu nhập thấp.
Tên khoa học và đặc điểm vi khuẩn
Tác nhân gây bệnh liên cầu lợn là Streptococcus suis, một vi khuẩn Gram dương, kỵ khí tùy tiện, có dạng hình cầu hoặc hình trứng, thường xuất hiện thành cặp hoặc chuỗi ngắn. Vi khuẩn được phân loại thành 35 serotype dựa trên polysaccharide vỏ, trong đó serotype 2 được coi là nguy hiểm nhất đối với cả lợn và người, gây ra phần lớn các ca nhiễm trùng nghiêm trọng. S. suis thường cư trú ở đường hô hấp trên, đường tiêu hóa và đường sinh dục của lợn, với tỷ lệ mang mầm bệnh không triệu chứng trong đàn lợn dao động từ 60% đến 100%. Khả năng tồn tại trong môi trường và kháng một số chất khử trùng góp phần vào tiềm năng lây truyền của vi khuẩn. Sự đa dạng di truyền của S. suis, đặc biệt là serotype 2, đã được nghiên cứu rộng rãi, với việc giải trình tự toàn bộ gen tiết lộ các yếu tố độc lực như suilysin, làm tăng khả năng gây bệnh. Những đặc điểm này khiến S. suis trở thành một tác nhân truyền nhiễm từ động vật sang người đáng gờm, có khả năng tồn tại trong nhiều điều kiện môi trường khác nhau.
Kính hiển vi điện tử quét của S. suis trong một tờ chất nhầy trên bề mặt biểu mô mũi họng từ một con lợn (Nguồn: Khoa Bệnh truyền nhiễm, Tiến sĩ Shiranee Sriskandan (2006). (http://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.0030187)
Cơ chế lây nhiễm
Vi khuẩn Streptococcus suis lây từ lợn sang người chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với lợn bệnh hoặc các sản phẩm từ lợn như máu, thịt, hoặc nội tạng chưa được nấu chín, đặc biệt qua các vết thương hở trên da hoặc niêm mạc. Việc tiêu thụ các sản phẩm lợn chưa nấu chín, như tiết canh hoặc thịt tái, là một yếu tố nguy cơ quan trọng, đặc biệt ở các khu vực như Việt Nam và Thái Lan, nơi các món ăn này phổ biến về mặt văn hóa. Lây truyền qua giọt bắn đường hô hấp có thể xảy ra nhưng hiếm, và hiện chưa có bằng chứng về lây truyền từ người sang người. Vi khuẩn này thường cư trú ở đường hô hấp trên, đường tiêu hóa và đường sinh dục của lợn, với tỷ lệ mang mầm bệnh không triệu chứng trong đàn lợn từ 60% đến 100%. Tiếp xúc nghề nghiệp, như ở nông dân chăn nuôi lợn, công nhân lò mổ, và thợ làm thịt, là một yếu tố nguy cơ chính, với các nghiên cứu ước tính rằng 3-5% công nhân lò mổ ở các khu vực nguy cơ cao có thể bị phơi nhiễm hàng năm. Việc không có lây truyền từ người sang người cho thấy các biện pháp kiểm soát nên tập trung vào việc ngăn chặn các con đường lây truyền từ động vật sang người, đặc biệt trong môi trường nghề nghiệp và ẩm thực. Các thói quen văn hóa, như ăn tiết canh, làm tăng đáng kể nguy cơ lây nhiễm ở các khu vực lưu hành bệnh.
Cơ chế phát bệnh
Streptococcus suis xâm nhập vào cơ thể người chủ yếu qua các vết thương hở trên da hoặc niêm mạc, thường trong quá trình xử lý thịt lợn nhiễm khuẩn. Khi vào cơ thể, vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu, dẫn đến nhiễm trùng huyết, và có xu hướng tấn công màng não, gây viêm màng não trong 50-60% các ca bệnh. Vi khuẩn sản sinh các yếu tố độc lực, như suilysin, polysaccharide vỏ, và yếu tố protein ngoại bào (EPF), góp phần gây tổn thương mô, viêm toàn thân, và sốc nhiễm khuẩn. Trong các trường hợp nghiêm trọng, vi khuẩn có thể gây viêm nội tâm mạc, viêm khớp, hoặc suy đa phủ tạng. Những người suy giảm miễn dịch, có bệnh lý nền, hoặc mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục (như giang mai hoặc lậu) có nguy cơ cao hơn do phơi nhiễm nghề nghiệp. Thời gian ủ bệnh dao động từ vài giờ đến 3 ngày, với sự tiến triển nhanh đến các kết cục nghiêm trọng nếu không được điều trị. Khả năng tiến triển nhanh của nhiễm trùng S. suis là do khả năng né tránh phản ứng miễn dịch của vật chủ, đặc biệt thông qua polysaccharide vỏ, giúp ức chế thực bào. Điều này khiến việc can thiệp sớm trở nên quan trọng để ngăn chặn các biến chứng nghiêm trọng.
Triệu chứng lâm sàng
Các triệu chứng phổ biến của nhiễm trùng S. suis bao gồm sốt cao, đau đầu, buồn nôn, nôn mửa, cứng gáy, ù tai, và xuất huyết dưới da (dạng chấm hoặc mảng). Các triệu chứng đặc biệt bao gồm điếc vĩnh viễn, được ghi nhận ở tới 68% các ca viêm màng não, hoại tử da, sốc nhiễm khuẩn, và suy đa phủ tạng. Các trường hợp nghiêm trọng có thể xuất hiện triệu chứng tiêu hóa, như tiêu chảy hoặc phân có máu, trước khi phát triển viêm màng não. Bệnh tiến triển nhanh, với thời gian ủ bệnh từ vài giờ đến 3 ngày, và có thể gây tử vong nếu không được điều trị, với tỷ lệ tử vong từ 7-17%, tăng lên 60-80% trong các ca sốc nhiễm khuẩn. Mất thính lực vĩnh viễn là một dấu hiệu đặc trưng của viêm màng não do S. suis, ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Sự khởi phát nhanh và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng đòi hỏi sự chăm sóc y tế khẩn cấp, đặc biệt ở các khu vực có hạn chế về chẩn đoán tiên tiến, nơi điều trị chậm trễ có thể làm trầm trọng thêm kết cục.
Chẩn đoán và điều trị
Chẩn đoán nhiễm trùng S. suis dựa trên nuôi cấy máu hoặc dịch não tủy, cho thấy cầu khuẩn Gram dương xuất hiện thành cặp hoặc chuỗi ngắn, hoặc sử dụng phản ứng chuỗi polymerase (PCR) để đạt độ chính xác cao. Điều trị yêu cầu sử dụng kháng sinh liều cao, thường là Penicillin G (24 triệu đơn vị/ngày trong 10-14 ngày) hoặc Ceftriaxone (2g mỗi 12 giờ trong 14 ngày). Chăm sóc hỗ trợ, bao gồm chăm sóc đặc biệt cho sốc nhiễm khuẩn hoặc suy đa phủ tạng, là rất quan trọng. Chẩn đoán sớm là yếu tố thiết yếu để ngăn ngừa các biến chứng như điếc vĩnh viễn hoặc tử vong. Các nghiên cứu gần đây (đến năm 2025) cho thấy sự gia tăng kháng kháng sinh, đặc biệt với tetracycline và erythromycin, tạo ra thách thức trong điều trị, đặc biệt ở Đông Nam Á. Các liệu pháp bổ trợ, như corticosteroid, có thể được sử dụng để giảm viêm trong các ca viêm màng não, nhưng bằng chứng còn hạn chế. Việc thiếu vắc-xin thương mại nhấn mạnh tầm quan trọng của chẩn đoán và điều trị sớm. Nghiên cứu về phát triển vắc-xin đang được tiến hành, với các vắc-xin thử nghiệm cho thấy tiềm năng ở mô hình động vật nhưng chưa được phê duyệt cho người.
Phân bố toàn cầu và tần suất
Bệnh liên cầu lợn phổ biến ở các quốc gia có ngành chăn nuôi lợn phát triển, bao gồm Việt Nam, Thái Lan, Trung Quốc, Hà Lan và Canada. Tính đến năm 2012, khoảng 1.584 ca bệnh ở người được báo cáo trên toàn cầu, với châu Á chiếm phần lớn (Thái Lan 36%, Việt Nam 30%, Trung Quốc 22%). Tỷ lệ tử vong dao động từ 7-17%, tăng lên 60-80% trong các ca sốc nhiễm khuẩn. Tại Việt Nam, các ca bệnh đạt đỉnh vào năm 2007 với 48 ca được báo cáo, bao gồm 3 ca tử vong, chủ yếu liên quan đến tiêu thụ thịt lợn sống. Các nghiên cứu gần đây (2024) ghi nhận 236 ca ở châu Âu từ năm 1990 đến 2022 và 47 ca ở Nam Mỹ từ năm 1995 đến 2024, chủ yếu là viêm màng não. Bệnh thường gặp hơn vào các tháng mùa hè ở các khu vực nhiệt đới, có thể do nhiệt độ cao làm tăng khả năng nhiễm bệnh ở lợn. Các nhóm nghề nghiệp, như nông dân và công nhân lò mổ, cùng với người tiêu dùng thịt lợn chưa nấu chín, có nguy cơ cao nhất. Dữ liệu gần đây (2025) cho thấy sự gia tăng kháng kháng sinh ở các chủng S. suis, đặc biệt ở Trung Quốc và Đông Nam Á, đòi hỏi giám sát liên tục và nghiên cứu các liệu pháp thay thế.
Bảng dưới đây tóm tắt các quốc gia có báo cáo ca bệnh đáng chú ý và tỷ lệ tử vong:
| Quốc gia | Số ca báo cáo (ước tính) | Tỷ lệ tử vong (%) | Ghi chú |
| Việt Nam | 48 (2007) | 6.25 | Đỉnh điểm vào mùa hè |
| Trung Quốc | >200 (2005) | 18.5 | Bùng phát lớn ở Tứ Xuyên |
| Thái Lan | Cao, không xác định | 7-17 | Liên quan đến ăn thịt lợn tái |
| Hà Lan | Ít, chủ yếu nghề nghiệp | 7-17 | Công nhân lò mổ |
| Nam Mỹ (tổng) | 47 (1995-2024) | Không xác định | Chủ yếu viêm màng não |
Phân tích và biện pháp phòng ngừa
Dịch tễ học của S. suis phản ánh sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố văn hóa, nghề nghiệp và môi trường. Tỷ lệ lưu hành cao ở Đông Nam Á là do mật độ lợn nuôi cao và các thói quen ẩm thực liên quan đến thịt lợn sống, trong khi phơi nhiễm nghề nghiệp chiếm ưu thế ở châu Âu. Việc báo cáo thấp là một vấn đề đáng kể, đặc biệt ở các khu vực có nguồn lực thấp, do hạn chế về chẩn đoán tiên tiến như PCR. Việc thiếu vắc-xin nhấn mạnh tầm quan trọng của các biện pháp phòng ngừa, bao gồm:
- Nấu chín kỹ: Nấu thịt lợn ở nhiệt độ trên 70°C loại bỏ nguy cơ lây truyền suis.
- An toàn nghề nghiệp: Sử dụng thiết bị bảo hộ (găng tay, khẩu trang) bởi nông dân chăn nuôi lợn và công nhân lò mổ giảm nguy cơ phơi nhiễm qua vết thương da.
- Chiến dịch y tế công cộng: Tại Việt Nam, các chiến dịch nhằm giảm tiêu thụ tiết canh đã được triển khai, mặc dù vẫn gặp rào cản văn hóa.
- Giám sát: Tăng cường giám sát trong đàn lợn và các ca bệnh ở người là cần thiết để theo dõi các chủng mới nổi và tình trạng kháng kháng sinh.
Phòng bệnh
Tuyên truyền trên các phương tiện thông tin truyền thông để người dân biết và chủ động phòng tránh bệnh nhiễm liên cầu lợn:
Nên chọn mua thịt lợn đã qua kiểm định của cơ quan thú y
Tránh mua thịt lợn có màu đỏ khác thường, xuất huyết hoặc phù nề.
Nấu chín thịt lợn là điều rất quan trọng. Không ăn lợn chết, không ăn các món ăn tái như nem thịt, đặc biệt là tiết canh lợn, lòng lợn, cháo lòng, … (nhất là trong thời gian có dịch bệnh nhiễm liên cầu lợn).
Những người có vết thương hở ở tay phải đeo găng tay khi tiếp xúc với thịt lợn tái hoặc sống.
Phải giữ các dụng cụ chế biến ở nơi sạch sẽ, rửa sạch tay và các dụng cụ chế biến sau khi tiếp xúc, chế biến thịt lợn. Dùng riêng các dụng cụ chế biến thịt sống và thịt chín.
Tăng cường giám sát phát hiện các trường hợp người bệnh nghi nhiễm liên cầu lợn, nếu nghi ngờ bị nhiễm phải đến ngay cơ sở y tế gần nhất để khám, điều trị và tổ chức cứu chữa kịp thời. Đặc biệt chú ý giám sát những đối tượng có tiếp xúc gần với lợn bị bệnh như người chăn nuôi, giết mổ và buôn bán lợn, …
Nghiêm cấm hoàn toàn việc di chuyển và giết mổ lợn không có giấy phép hành nghề. Không giết mổ, vận chuyển lợn nhiễm bệnh.
Lợn ốm, chết phải được chôn, đổ thuốc sát khuẩn và tiêu huỷ đúng quy định. Chuồng trại và môi trường chăn nuôi phải phun thuốc sát khuẩn, khử khuẩn khi lợn ốm, chết theo quy định.
Những người thường xuyên tiếp xúc với lợn cần thực hiện những biện pháp phòng bệnh như rửa tay bằng các dung dịch sát khuẩn sau khi giết mổ lợn, sử dụng các phương tiện phòng hộ cá nhân (găng tay, khẩu trang, ủng) khi xử lý lợn ốm, lợn chết.
Bên cạnh đó, cần thực hiện nghiêm ngặt công tác kiểm dịch quốc tế khi xuất, nhập lợn qua biên giới để không đưa mầm bệnh từ nước ngoài vào và ngược lại.
Hiện nay chưa có vaccine phòng bệnh nhiễm do S. suis.
Không nên ăn tiết canh lợn
Kết luận
Streptococcus suis vẫn là một tác nhân gây bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người đáng kể với sự hiện diện trên toàn cầu, đặc biệt ở các khu vực có chăn nuôi lợn phát triển và các thói quen ẩm thực đặc thù. Sự tiến triển nhanh, các biến chứng nghiêm trọng như điếc vĩnh viễn, và tình trạng kháng kháng sinh ngày càng tăng đặt ra những thách thức liên tục cho y tế công cộng. Quản lý hiệu quả đòi hỏi cách tiếp cận đa chiều, kết hợp chẩn đoán sớm, điều trị kháng sinh phù hợp, và các biện pháp phòng ngừa mạnh mẽ. Nghiên cứu liên tục về vắc-xin và các mô hình kháng kháng sinh là cần thiết để giảm thiểu tác động của bệnh đối với sức khỏe con người.
Tài liệu tham khảo
Baidu Baike. (không ghi năm). Bệnh liên cầu lợn. Tài liệu online: https://baike.baidu.com/item/%25E7%258C%25AA%25E9%2593%25BE%25E7%2590%2583%25E8%258F%258C%25E7%2597%2585/10071985
Centre for Health Protection, Department of Health. (không ghi năm). Nhiễm trùng Streptococcus suis. Tài liệu online: https://www.chp.gov.hk/en/healthtopics/content/24/3648.html
Huong, V. T. L., Hoa, N. T., Horby, P., Bryant, J. E., Van Kinh, N., Toan, T. K., Wertheim, H. F. L. (2009). Streptococcus suis: Một tác nhân gây bệnh mới nổi ở người. Clinical Infectious Diseases, 48(5), 617-625. Tài liệu online: https://academic.oup.com/cid/article-abstract/48/5/617/388486
Huong, V. T. L., Ha, N., Huy, N. T., Horby, P., Nghia, H. D. T., Thiem, V. D., Zhu, X., Hoa, N. T., Hien, T. T., Zamora, J., Schultsz, C., Wertheim, H. F. L. (2014). Dịch tễ học, Biểu hiện lâm sàng, và Kết cục của Nhiễm trùng Streptococcus suis ở Người. Emerging Infectious Diseases, 20(7), 1105-1114. Tài liệu online: https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/20/7/13-1594_article
INRS. (không ghi năm). Nhiễm trùng Streptococcus suis. Tài liệu online: https://www.inrs.fr/publications/bdd/eficatt/fiche.html?refINRS=EFICATT_Infection%2B%25C3%25A0%2BStreptococcus%2Bsuis
van Samkar, A., Brouwer, M. C., van der Ende, A., van de Beek. System: Beek, D. J.** (2024). Molecular Epidemiology of Underreported Emerging Zoonotic Pathogen Streptococcus suis in Europe. Emerging Infectious Diseases, 30(3), 453-460. Available at: https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/30/3/23-0348_article
Vinmec. (không ghi năm). Cách chữa bệnh liên cầu khuẩn lợn ở người. Tài liệu online: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/cach-chua-benh-lien-cau-khuan-lon-o-nguoi-vi
VNCDC. (không ghi năm). Liên cầu Lợn. Tài liệu online: https://vncdc.gov.vn/lien-cau-lon-nd13617.html
Wikipedia. (2025). Streptococcus suis. Tài liệu online: https://en.wikipedia.org/wiki/Streptococcus_suis
