Tác giả: Trần Như Đăng Tuyên
Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật thành phố Huế
Là kinh đô của đất nước trong nhiều thế kỷ, Huế không chỉ là vùng đất kết tinh những giá trị đặc sắc của văn hóa dân tộc mà còn là không gian di sản sống động, hiếm có. Giờ đây, trong tâm thế của thành phố trực thuộc Trung ương, thành phố đang thay đổi từng ngày. Với lợi thế sở hữu nhiều di sản thế giới, nguồn lực này được xem là tái sản vô giá, khẳng định vị thế của Huế như một đô thị du lịch di sản đặc thù, phát triển trên nền tảng bảo tồn di sản, sáng tạo và chuyển đổi số.
Thay đổi tư tưởng quản trị di sản
Khác biệt với mọi đô thị trên thế giới, Huế là địa phương duy nhất trong cả nước đang sở hữu 8 di sản văn hoá được UNESCO công nhận là di sản thế giới và di sản khu vực. Nghị quyết số 54-NQ/TW ngày 10/12/2019 của Bộ Chính trị đã định hướng Huế phát triển, vận hành theo nguyên lý lấy bảo tồn và phát huy giá trị di sản, văn hóa làm nền tảng phát triển bền vững. Trong giai đoạn hiện nay, khi công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển, có thể khẳng định chiến lược phù hợp cho Huế là, lấy bảo tồn làm nền tảng, phát huy là mục tiêu, công nghệ là công cụ và sáng tạo là động lực.
Trung tâm BTDT Cố đô Huế được trao tặng Chứng nhận “Thành tựu tác động vì Việt Nam số – Viet Nam I4 Impact Awards 2026”
Sự chuyển dịch tư duy này không nằm trên giấy mà đã chuyển hóa thành những minh chứng sinh động từ vùng lõi cung đình ra đến cộng đồng dân cư. Minh chững cho vấn đề này là thực tiễn tại quần thể di tích Cố đô Huế, công tác quản lý đang thay đổi mạnh mẽ từ dựa trên kinh nghiệm sang quản trị trực tiếp bằng dữ liệu. Hơn 1.400 bộ hồ sơ và 110.000 trang tài liệu đã được số hóa; các công nghệ tiên tiến như quét 3D Laser và HBIM được ứng dụng để tạo ra bản sao số (Digital Twin) cho các công trình tiêu biểu như Điện Thái Hòa. Đặc biệt, đã tiên phong định danh cổ vật bằng công nghệ NFC đang mở ra hướng đi đột phá trong việc hình thành tài sản số cho di sản.
Không dừng lại trong vùng lõi của di sản, sức sống của hệ sinh thái công nghệ đang lan tỏa mạnh mẽ ra ngoại vi. Tại phường Dương Nỗ, địa danh đặc trưng khi sỡ hữu 08 di tích được xếp hạng cùng các làng nghề truyền thống, hệ thống quản lý các điểm đến này cũng đã được tích hợp lên nền tảng số. Công nghệ không chỉ giúp quảng bá điểm đến mà bước đầu đã thu hút du khách trải nghiệm thực tế, biến tài nguyên bản địa thành sinh kế bền vững cho người dân.
Còn đó những điểm nghẽn
Trong vị thế và quy mô của một đô thị trực thuộc Trung ương đòi hỏi chúng ta phải nhìn thẳng vào Huế, nhận diện những điểm nghẽn mang tính chiến lược đang kìm hãm sự bứt phá.
Trước hết là sự đứt gãy về mạch dữ liệu. Theo thống kê từ Sở Khoa học và Công nghệ, thành phố đang sở hữu một kho tàng tài nguyên văn hóa vô giá từ hơn 1.000 di tích, 174 hiện vật/bộ hiện vật số hóa cùng 417.955 trang tư liệu Hán-Nôm đã được chuẩn hóa. Thế nhưng, khối tài sản số đồ sộ này vẫn đang trong tình trạng phân tán, chưa được kết nối và khai thác hiệu quả để tạo ra giá trị kinh tế và thặng dư cao cho ngành du lịch.
Ứng dụng chuyển đổi số trên nền tảng di sản trong tổ chức các sự kiện văn hoá
Tiếp đến là khoảng trống lớn về nhân lực số và thể chế. Các nghiên cứu thực chứng của Trường Du lịch, Đại học Huế đã chỉ ra rằng, chương trình đào tạo nghề du lịch truyền thống hiện nay vẫn tập trung nặng về nghiệp vụ cơ bản, thiếu vắng những kỹ năng mang tính thời đại như quản trị dữ liệu du lịch, trí tuệ nhân tạo, marketing số hay thiết kế trải nghiệm thông minh. Bên cạnh đó, thể chế quản lý, yếu tố được ví như hạ tầng mềm của quá trình chuyển đổi số, vẫn chưa thực sự đồng bộ để tạo ra sự liên kết nhịp nhàng giữa cơ quan quản lý, đơn vị bảo tồn, doanh nghiệp và cộng đồng.
Đặc biệt, một tình trạng mang tính thời sự đang đe dọa trực tiếp đến uy tín và định vị thương hiệu du lịch Huế, đó là sự bùng nổ và lạm dụng công cụ AI tạo sinh (Generative AI) trong quảng bá. Gần đây, xuất hiện quá nhiều các hình ảnh di sản giả lập tràn lan trên mạng xã hội, không ít sản phẩm truyền thông tự phát cắt ghép, nhào nặn sai lệch hoàn toàn về mặt lịch sử, không gian kiến trúc và trang phục truyền thống. Sự tùy tiện này không chỉ bóp méo tính nguyên bản, chân xác của di sản UNESCO mà còn gây ra hội chứng khủng hoảng kỳ vọng cho du khách khi đối chiếu hình ảnh ảo với thực tế, đã gióng lên hồi chuông cảnh báo nghiêm trọng về ranh giới mỏng manh giữa sáng tạo công nghệ và sự xâm hại di sản.
Giải mã điểm nghẽn, định hình chiến lược bứt phá
Khác với nhiều đô thị lớn phát triển theo mô hình công nghiệp hóa hay mở rộng không gian bằng mọi giá, thành phố Huế với tiềm năng của mình phải lựa chọn con đường phát triển mang tính đặc thù, trở thành đô thị di sản sinh thái, cảnh quan, thông minh và bền vững. Hệ thống di sản cùng chiều sâu văn hóa không chỉ là nền tảng chiến lược cốt lõi, mà chính là nguồn lực nội sinh để định hình bản sắc và năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, để giải quyết triệt để bài toán giải mã dữ liệu, sự thiếu thốn nguồn nhân lực, ngăn chặn những rủi ro xâm phạm di sản trên không gian số, năm trụ cột giải pháp mang tính hành động sau đây cần được lãnh đạo thành phố quan tâm, triển khai.
Một là, phải có sự đột phá thể chế hợp tác công – tư. Nếu tầm vóc đô thị trực thuộc Trung ương mang cho Huế vị thế mới, thì thể chế quản trị phải được xác định là hạ tầng mềm quyết định tốc độ phát triển. Huế sở hữu hàng nghìn di tích, hàng trăm nghìn trang tư liệu quý giá, càng không thể khoán gọn cho ngân sách nhà nước không thể bảo tồn, phát huy mà phải có sự chung tay của doanh nghiệp. Vì vậy, thành phố cần khẩn trương thí điểm các cơ chế đặc thù thế hệ mới, tháo gỡ rào cản hành chính để định hình các mô hình hợp tác công – tư linh hoạt, minh bạch. Khi doanh nghiệp công nghệ được trao cơ chế và sự tự tin để bước vào không gian di sản, các nguồn lực xã hội hóa sẽ được khơi thông, biến việc đầu tư vào văn hóa trở thành một thị trường kinh tế đầy hấp dẫn.
Hai là, cần thiết lập quy chuẩn cho công tác bảo tồn di sản. Sự bùng nổ của generative AI là nguy cơ tạo ra khủng hoảng kỳ vọng cho du khách. Trước vấn đề này, Huế có thể là địa phương tiên phong trong thiết lập lá chắn số cho văn hóa. Các sở, ngành liên quan khẩn trương tham mưu ban hành Bộ quy tắc ứng xử về sử dụng AI trong truyền thông di sản, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ chuỗi khối (blockchain) và đánh dấu bản quyền số (watermarking) để định danh và xác thực tính chính danh cho toàn bộ cơ sở dữ liệu hình ảnh, tư liệu chính thống, khẳng định nguyên tắc tuyệt đối không được vi phạm di sản, văn hoá, lịch sử.
Ba là, thương mại hóa tài nguyên số, chuyển đổi số cho thành phố di sản không dừng lại ở việc chuyển tài liệu giấy thành các tập tin để lưu trữ mà phải được thương mại hoá. UBND thành phố cần sớm ban hành chính sách thương mại hóa dữ liệu di sản đã số hóa. Xem đây là nguồn đầu vào quý giá cho hệ sinh thái khởi nghiệp. Khuyến khích cộng đồng công nghệ ứng dụng thực tế ảo (VR/AR), điện toán không gian hay nền tảng metaverse để tái sinh những không gian văn hóa đã mất, thổi hồn vào phế tích, tạo ra các sản phẩm công nghiệp văn hóa số, đem lại thặng dư kinh tế mà các mô hình du lịch truyền thống không thể có được.
Bốn là, quản trị bằng song sinh số và tăng trưởng xanh. Thách thức lớn nhất của một đô thị di sản phát triển nhanh là sự đánh đổi môi trường và cảnh quan. Định hướng phát triển bền vững của Huế phải kiên định mục tiêu đặt con người và môi trường sinh thái ở vị trí trung tâm. Do đó, đối với các khu vực lõi di sản, hệ thống kiến trúc gỗ cung đình, cảnh quan, nhà vườn Huế…, công nghệ Song sinh số (digital twin) phải được nâng cấp từ công cụ mô phỏng thành công cụ quản trị. Hệ thống này sẽ giám sát sức tải du khách, kiểm soát tác động môi trường, khí hậu, phát cảnh báo sớm để điều phối luồng du khách, bảo đảm di sản luôn sống động nhưng không bị tổn thương trước áp lực thương mại hóa.
Năm là, phát huy hệ sinh thái quản trị số từ mạng lưới xã hội – nghề nghiệp. Chũng ta có thể khẳng định, chuyển đổi số không phải là những dự án phần mềm, mà là một cuộc đổi mới về văn hóa phục vụ, quản trị. Để giải quyết khoảng trống nhân lực du lịch số, cần phát huy tối đa vai trò hạt nhân, phản biện và tư vấn chiến lược của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật, các Hội thành niên, Hiệp hội Du lịch thành phố. Đây phải là những mắt xích gắn kết chặt chẽ 4 nhà: Chính quyền – Nhà trường – Doanh nghiệp – Cộng đồng. Khi và chỉ khi xây dựng được một hệ sinh thái học tập số và quản trị toàn diện, Huế mới có được đội ngũ nhân lực đủ mạnh, tự tin làm chủ công nghệ, gìn giữ các giá trị di sản trong một tâm thế hiện đại và bền vững.
Thay lời kết
Phát triển Huế không chỉ là mở rộng không gian đô thị, không phải là cuộc đua thay thế những giá trị truyền thống bằng công nghệ số, mà là hành trình lấy bảo tồn di sản làm chiều sâu bản sắc, dùng công nghệ số làm đôi cánh bứt phá, gìn giữ hồn cốt quá khứ, làm giàu giá trị hiện tại và kiến tạo tương lai, để Huế luôn là nơi di sản sinh động, thành phố đáng sống, đáng đến và đáng nhớ.
Sức mạnh cộng hưởng từ tư duy quản trị đột phá của chính quyền, trí tuệ hàn lâm của các nhà khoa học, sự sáng tạo không ngừng của chuyên gia, doanh nghiệp chính là bệ phóng phát triển vững chắc nhất. Khi kiềng ba chân Du lịch – Di sản – Công nghệ được gắn kết hoàn hảo, mọi tiềm năng Cố đô sẽ được đánh thức trọn vẹn, đưa Huế phát triển vượt bậc, đảm bảo định hướng của Đảng bộ, chính quyền quyết tâm xây dựng Huế là một đô thị văn hóa di sản điển hình, nơi quá khứ và hiện tại giao hòa trong nhịp sống đương đại./.
