Tác giả: TS. Nguyễn Đính
Viện Công nghệ Môi trường, Giảm nhẹ thiên tai và Biến đổi khí hậu
Sau một giai đoạn La Niña làm dịu tạm thời nền nhiệt toàn cầu, thế giới có thể sớm bước vào một chu kỳ mới của El Niño – hiện tượng khí hậu vốn được ví như “kẻ châm ngòi” cho những năm nóng kỷ lục. Cảnh báo mới nhất từ Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) phát hành ngày 03/3/2026 cho thấy khả năng El Niño hình thành vào cuối năm 2026 đang gia tăng, trong bối cảnh Trái đất vốn đã nóng lên do biến đổi khí hậu.
Đây không chỉ là câu chuyện của những con số dự báo. Đó là câu chuyện về nước, về nông nghiệp, về năng lượng và về khả năng chống chịu của hàng tỷ con người trước các cực đoan khí hậu ngày càng khốc liệt.
Khi La Niña lùi bước
Theo WMO, hiện tượng La Niña yếu gần đây – vốn làm mát tạm thời khu vực trung tâm và phía đông xích đạo Thái Bình Dương – đang suy giảm. Từ tháng 3 đến tháng 5/2026, xác suất điều kiện trung tính chiếm khoảng 60%, trong khi khả năng La Niña duy trì là 30% và El Niño chỉ 10%.
Tuy nhiên, bức tranh thay đổi dần theo thời gian. Giai đoạn tháng 5-7/2026, khả năng trung tính giảm còn 60%, trong khi xác suất El Niño tăng lên 40%. Cùng lúc, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) nhận định xác suất El Niño hình thành từ tháng 7-9 có thể lên tới 50-60%.
Tổng Thư ký WMO, bà Celeste Saulo, nhấn mạnh cộng đồng khí tượng toàn cầu sẽ theo dõi sát sao trong những tháng tới để phục vụ việc ra quyết định, đặc biệt ở các lĩnh vực nhạy cảm như nông nghiệp, y tế, năng lượng và quản lý nguồn nước.
El Niño – “Cậu bé” mang theo nhiệt
El Niño và La Niña là hai pha đối lập của Dao động Nam (ENSO), mô hình khí hậu tự nhiên ở vùng Thái Bình Dương nhiệt đới. Nếu La Niña làm mát nhẹ toàn cầu, thì El Niño lại khuếch đại sức nóng.
Khi El Niño xuất hiện, gió mậu dịch suy yếu, nước ấm dồn về trung tâm và phía đông Thái Bình Dương, giải phóng lượng nhiệt khổng lồ vào khí quyển. Theo các nhà khoa học của NOAA, một El Niño điển hình có thể làm nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thêm 0,1–0,2°C.
Nghe có vẻ nhỏ. Nhưng trong bối cảnh nền nhiệt đã bị “đẩy lên” bởi khí thải nhà kính, chỉ 0,2°C cũng đủ để phá vỡ những kỷ lục mong manh và kích hoạt chuỗi phản ứng dây chuyền: nắng nóng kéo dài, cháy rừng, hạn hán, mưa lũ cực đoan.
Thực tế đã chứng minh điều đó. El Niño 2023–2024 nằm trong nhóm mạnh nhất từng ghi nhận, góp phần khiến năm 2023 trở thành năm nóng thứ hai lịch sử và năm 2024 lập kỷ lục nóng chưa từng có.
Các nhà khoa học cảnh báo về “độ trễ khí quyển”: tác động đỉnh điểm thường đến vào năm sau khi El Niño hình thành. Nếu El Niño phát triển mạnh vào nửa cuối 2026, thì năm 2027 có thể đối diện nguy cơ trở thành một năm nóng kỷ lục mới.
Một thế giới đảo lộn bản đồ thời tiết
El Niño không chỉ làm nóng lên. Nó tái vẽ bản đồ mưa và gió toàn cầu.
Tại Đông Nam Á, Úc và Nam Phi, El Niño thường đi kèm hạn hán, thiếu nước, cháy rừng. Ngược lại, một số quốc gia Nam Mỹ và vùng Sừng châu Phi có thể hứng chịu mưa lũ bất thường.
Ở Việt Nam, El Niño gắn liền với các đợt nắng nóng gay gắt kéo dài ở miền Bắc và miền Trung, thiếu hụt mưa và xâm nhập mặn sâu tại Đồng bằng sông Cửu Long. Những năm El Niño mạnh thường chứng kiến áp lực lớn lên sản xuất nông nghiệp, an ninh lương thực và cấp nước sinh hoạt.
Chính vì vậy, dự báo sớm không chỉ là thông tin khoa học – mà là nền tảng cho điều hành kinh tế – xã hội.
Huế trong mùa cạn 2026: Những tín hiệu cần lưu ý
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tại khu vực thành phố Huế và lưu vực sông Hương, dự báo sớm cho thấy từ tháng 01 đến tháng 8/2026 cho thấy bức tranh tương đối “trung tính” so với trung bình nhiều năm, nhưng không vì thế mà có thể chủ quan.
Về nhiệt độ: Từ tháng 01–8/2026, nền nhiệt phổ biến xấp xỉ trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, nắng nóng có khả năng xuất hiện từ tháng 3 và gia tăng mạnh từ tháng 4 đến tháng 8, cao điểm vào tháng 5–7. Cường độ nắng nóng được dự báo tương đương trung bình nhiều năm – song trong bối cảnh nền nhiệt toàn cầu cao hơn, cảm nhận thực tế có thể khắc nghiệt hơn.
Về lượng mưa: Tổng lượng mưa 8 tháng đầu năm nhìn chung xấp xỉ trung bình. Riêng tháng 2–3 có thể thấp hơn 15–25%, thậm chí có nơi trên 30%. Một số tiểu lưu vực như Tả Trạch, Truồi có thể cao hơn 5–10%.
Điều này đồng nghĩa: nếu bước sang nửa cuối năm với tín hiệu El Niño rõ rệt hơn, áp lực thiếu nước có thể gia tăng.
Về dòng chảy: Trên toàn lưu vực sông Hương, dòng chảy nhìn chung xấp xỉ hoặc cao hơn trung bình. Tuy nhiên có sự phân hóa: Sông Bồ (hồ Hương Điền): thấp hơn 5–38%; sông Hương (hồ Tả Trạch): cao hơn 28–54% trong tháng 1–5, nhưng tháng 6–7 thấp hơn 5–22%; sông Hữu Trạch (hồ Bình Điền): cao hơn 19%, song tháng 5–7 thấp hơn 8–50%; sông A Sáp (hồ A Lưới): xấp xỉ trung bình thời kỳ.
Những biến động này cho thấy yêu cầu điều hành hồ chứa và phân bổ nguồn nước phải linh hoạt, nhất là khi bước vào cao điểm nắng nóng.
Cảnh báo sử dụng nước: Không chờ đến khi khô hạn
WMO nhấn mạnh rằng các dự báo theo mùa giúp tránh thiệt hại kinh tế hàng triệu đô la. Nhưng để làm được điều đó, thông tin khí hậu phải được chuyển hóa thành hành động.
Với Huế nói riêng và Việt Nam nói chung, điều đó có nghĩa phải chủ động kế hoạch tích nước tại các hồ chứa từ đầu mùa, nạo vét kênh mương, tăng cường trữ nước, rà soát phương án cấp nước sinh hoạt khi mưa thiếu hụt, điều chỉnh lịch thời vụ nông nghiệp phù hợp dự báo khí hậu, đồng thời tăng cường tiết kiệm nước trong sinh hoạt và sản xuất công nghiệp và các biện pháp khác phù hợp với điều kiện cụ thể của địa phương.
Kênh Diên Hồng, xã Quảng Điền được khơi thông, nạo vét dẫn nước tưới cho những cánh đồng lúa trọng điểm Quảng Điền, thành phố Huế
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu dài hạn, El Niño không còn là một “biến cố bất thường” mà là một phần của chu kỳ lặp lại, nhưng với cường độ ngày càng khó lường hơn.
Một chu kỳ mới – và bài toán thích ứng
Thế giới đang bước vào giai đoạn mà các hiện tượng tự nhiên như El Niño diễn ra trên nền nhiệt đã bị “nâng sàn”. Điều đó khiến mỗi chu kỳ mới có thể khắc nghiệt hơn chu kỳ trước.
Khoa học khí hậu ngày nay, từ các mô hình dự báo của WMO đến các công cụ mới như chỉ số đại dương tương đối của NOAA, đang giúp nhân loại nhìn xa hơn vài tháng, thậm chí vài năm. Nhưng khả năng chống chịu không nằm ở phòng thí nghiệm – mà ở cách các quốc gia, địa phương và từng cộng đồng chuyển thông tin thành hành động cụ thể.
Nếu El Niño quay trở lại vào cuối năm 2026, đó sẽ không phải là điều bất ngờ. Câu hỏi quan trọng hơn là: chúng ta đã sẵn sàng hay chưa?
Bởi trong kỷ nguyên khí hậu mới, quản lý nước, quản lý rủi ro và thích ứng linh hoạt không còn là lựa chọn – mà là điều kiện để phát triển bền vững./.
