Tác giả: Trần Nguyễn Khánh Phong
Hội Văn nghệ dân gian thành phố Huế
Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế phối hợp với các đơn vị liên quan đã tiến hành khảo sát, điều tra, thống kê, thu thập thông tin về lễ bỏ mả truyền thống của người Cơtu ở thôn Dỗi, xã Thượng Lộ, huyện Nam Đông (nay là xã Khe Tre, thành phố Huế). Điều này làm cơ sở dữ liệu thông tin đầy đủ, toàn diện một quy trình nghi lễ bỏ mả truyền thống cho công tác phục hồi, bảo tồn phát triển bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Cơtu trong thời gian tới. Đây là một trong những nội dung được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch ban hành trong kế hoạch “Hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy văn hóa phi vật thể các dân tộc thiểu số có nguy cơ mai một” của Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam. Kế hoạch thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi nhằm góp phần triển khai hiệu quả công tác “Bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch”, trong đó có tỉnh Thừa Thiên Huế sau này là thành phố Huế.
Theo đó, các cơ quan và đơn vị liên quan đã xây dựng báo cáo khoa học về khảo sát, điều tra, thống kê, thu thập thông tin về lễ bỏ mả truyền thống; thực trạng biến đổi trong giai đoạn hiện nay; đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy hiệu quả lễ hội này phục vụ cho các mục tiêu văn hóa, kinh tế, xã hội của địa phương, đặc biệt là phục vụ cho việc phát triển du lịch.
Vào ngày 29/11/2024, Phân viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế đã tổ chức mở lớp truyền dạy nghề điêu khắc và diễn xướng dân gian trong nghi lễ bỏ mả của người Cơtu trên địa bàn xã Khe Tre.
Đối với đồng bào Cơtu ở xã A Lưới 5, cũng tổ chức lễ hội Tấc Ka Coong. Mỗi năm, khi mùa màng đã thu hoạch và cuộc sống người dân ổn định, đồng bào Cơtu ở xã A Lưới 5 lại hân hoan chuẩn bị cho lễ hội Tấc Ka Coong, một lễ hội truyền thống linh thiêng và đặc biệt. Đây không chỉ là dịp để người Cơtu bày tỏ lòng biết ơn với thiên nhiên, thần linh, mà còn là cơ hội để cộng đồng gắn kết và khẳng định giá trị văn hóa bản sắc của mình.
Lễ hội Tấc Ka Coong, hay còn gọi là lễ cúng Thần Núi, đã trở thành một nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Cơtu ở các xã A Lưới 4 và A Lưới 5. Lễ hội Tấc Ka Coong được tổ chức thu hút không chỉ người dân địa phương, mà còn có nhiều du khách tới tham dự và trải nghiệm văn hóa độc đáo của đồng bào Cơtu.
Ông Hồ Văn Xáp, già làng đã gắn bó suốt cuộc đời với người Cơtu ở xã A Lưới 4, cho biết “Lễ hội này có từ lâu lắm rồi, từ khi tôi còn là một cậu bé, đã thấy các bậc trưởng lão tổ chức cúng thần núi, thần sông, cầu mong an bình cho dân làng. Chúng tôi tin rằng, thần núi là người đã bảo vệ và ban phúc lành cho dân làng, giúp chúng tôi có cuộc sống no đủ. Vì vậy lễ hội Tấc Ka Coong chính là dịp để tạ ơn các vị thần”.
Tấc Ka Coong là nghi lễ cúng tạ Thần Núi đã giúp dân làng tránh khỏi thiên tai, bệnh dịch và giúp mùa màng bội thu. Với người Cơtu, thiên nhiên là nguồn sống, mang đến sự tốt tươi cho nương rẫy, suối nước, rừng cây, nuôi sống con người và động vật. Vì thế, họ đặc biệt coi trọng nghi lễ này và dành nhiều thời gian chuẩn bị với lòng nhớ ơn sâu sắc.
Trước khi bắt đầu lễ hội, già làng sẽ đứng ra tổ chức cuộc họp với các trưởng dòng họ để bàn về cách thức tổ chức, lễ vật cần dâng cúng, và phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong làng. Lễ hội này không chỉ là lễ cúng đơn thuần, mà còn là dịp để mọi người xua đi những điều xấu, những uế tạp mà con cháu trong làng có thể đã gây ra. Và cũng chính từ lễ hội này mà đồng bào Cơtu có thêm tinh thần yêu quê hương, gia tộc, cộng đồng, có lối ứng xử tốt với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội.
Những món lễ vật gồm những gì tinh túy nhất mà dân làng có được sau vụ mùa, như trâu, gà, gạo nếp, và các món ăn chế biến từ hạt lúa nếp dẻo thơm. Người dâng lễ được lựa chọn kỹ lưỡng. Đó là những thanh niên, thiếu nữ có tâm hồn trong sáng, nét đẹp hiền hòa, tượng trưng cho lòng thành kính của cả cộng đồng đối với các vị thần.
Một trong những điểm nhấn của lễ hội là nghi thức dựng cây nêu, một biểu tượng mang tính linh thiêng và đại diện cho sức mạnh, sự gắn kết giữa con người và các vị thần. Cây nêu là biểu tượng cầu nối với các vị thần và cũng là cách chúng tôi báo hiệu cho mọi người biết lễ hội sắp bắt đầu. Cây nêu này phải được dựng thẳng, chắc chắn để bày tỏ lòng kính trọng với thần linh, nếu cây ngã thì đó là điềm xấu.
Cây nêu được chọn từ những thân cây cao, chắc khỏe, được chạm khắc các họa tiết linh thiêng và trang trí bằng những dải vải rực rỡ, nhằm thể hiện ước nguyện cầu mong bình an, hạnh phúc và sự bảo hộ từ thần linh. Khi cây nêu được dựng lên, các già làng sẽ cùng nhau đọc lời khấn, tạ ơn các vị thần đã bảo vệ dân làng và cầu xin một mùa màng bội thu sắp tới.
Mâm cỗ cũng được bày biện công phu, bao gồm các món ăn truyền thống chế biến từ những nguyên liệu được thu hoạch trong làng như gà, trâu, heo và các loại bánh làm từ nếp thơm. Đây là nghi lễ mà mọi người đều rất trân trọng. Mâm cỗ là biểu tượng của lòng biết ơn và cầu mong được ban phước lành từ thần linh. Chúng tôi chọn những thanh niên, thiếu nữ đẹp người, đẹp nết để dâng cỗ, bởi chúng tôi tin rằng, những người tốt bụng và trong sáng sẽ làm hài lòng các vị thần.
Khi mâm cỗ đã được bày lên bàn Pa Ra, già làng và các trưởng dòng họ tiến hành nghi thức dâng lễ. Những lời khấn nguyện chân thành được đọc lên, mời các thần linh về chứng kiến và thưởng thức mâm cỗ. Những món ngon nhất, tươi nhất sẽ được đặt lên bàn, tượng trưng cho lòng thành và sự biết ơn của cả làng.
Khi nghi thức cúng tế kết thúc, cũng là lúc lễ hội chuyển sang phần hội vui tươi với điệu nhảy Tung tung Zazá truyền thống của đồng bào. Người Cơtu hòa mình vào tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng, nhảy múa với tinh thần phấn khởi và đoàn kết. Điệu Tung tung Zazá là niềm tự hào của người Cơtu, với những động tác mạnh mẽ, khỏe khoắn tượng trưng cho sức mạnh, lòng dũng cảm và tinh thần kiên cường của cả cộng đồng.
Người dân địa phương trong trang phục truyền thống với những họa tiết tinh tế, hòa quyện cùng không khí lễ hội. Họ cùng hát, cùng nhảy và nắm tay nhau trong tình đoàn kết, đồng thời truyền dạy những giá trị văn hóa cho con cháu. Đây là dịp để người Cơtu không chỉ vui chơi, gắn bó cộng đồng mà còn nhớ lại lịch sử, truyền thuyết và văn hóa của đồng bào mình.
Lễ hội Tấc Ka Coong không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để cộng đồng cùng ngồi lại, chia sẻ và gắn kết. Trong thời gian tới, huyện A Lưới dự kiến sẽ phát triển lễ hội Tấc Ka Coong thành một điểm nhấn trong du lịch cộng đồng, nhằm giới thiệu nét đẹp văn hóa Cơtu tới du khách trong và ngoài nước. Bà Lê Thị Thêm, chia sẻ “Chúng tôi mong muốn giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của người Cơtu và các dân tộc thiểu số khác trên địa bàn. Lễ hội Tấc Ka Coong là một nét văn hóa quý giá mà chúng tôi đã và đang phục dựng, với mong muốn rằng du khách có thể đến và trải nghiệm văn hóa miền núi chân thực nhất”.
Bên cạnh việc phục dựng các lễ hội, nghệ thuật điêu khắc gỗ của người Cơtu thì chính quyền địa phương cũng đã lên kế hoạch bảo tồn Nghề dệt thổ cẩm của người Cơtu ở xã A Lưới 4, A Lưới 5. Đây là nghề truyền thống, mang nét đặc trưng, đậm bản sắc văn hóa dân tộc Cơtu. Xưa kia, người Cơtu phát hiện ra cây bông vải (Kpay) nguyên thủy mọc trong rừng, mang về trồng trên rẫy, nhân giống rộng rãi. Từ đó, nghề dệt thổ cẩm của người Cơtu mới manh nha phát triển.
Dân tộc Cơtu là một trong số ít các dân tộc thiểu số sinh sống ở dãy núi Trường Sơn còn lưu giữ được nghề trồng bông, dệt thổ cẩm. Người Cơtu có nhiều giống bông bản địa, đó là Kpay plâng, Kpay lao, Kpay plưng mà ngày nay người ta gọi là giống bông cỏ hay bông thượng. Mỗi cô gái Cơtu đến tuổi lấy chồng đều phải biết dệt vải. Đây được xem là thước đo giá trị tinh thần, là tiêu chuẩn để đánh giá tài năng và đức hạnh của người phụ nữ Cơtu. Nghề dệt thổ cẩm của dân tộc Cơtu được làm hoàn toàn thủ công và khép kín, từ các nguyên liệu bông, gai, đay, xe sợi, nhuộm, dệt vải, tạo hoa văn, tra cườm, thêu cho đến công đoạn may thành sản phẩm.
Như vậy, kể từ năm 2022, người Cơtu ở thành phố Huế đã tổ chức phục dựng thành công lễ hội mừng nhà mới gọi là Moot Đoong, đây là một lễ hội lớn của người Cơtu. Thì năm 2024 đã phục dựng thành công lễ hội Tấc Ka Coong sẽ là bước tiếp theo để những lễ hội truyền thống, những di sản văn hóa phi vật thể của người Cơtu nơi đây được sống lại dưới sự trao truyền tri thức lễ hội của các già làng, trưởng bản, chủ dòng họ Cơtu ở thành phố Huế hôm nay.
Và một tin mừng là Lễ hội mừng lúa mới (Bhuôih Haro Tơme) của người Cơtu, thành phố Huế là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025. Đây là niềm tự hào không chỉ của đồng bào Cơtu ở thành phố Huế mà là niềm tự hào chung của nhân dân thành phố trong chiếc lược bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa truyền thống trên nền tảng đô thị di sản đặc thù.
