Tác giả: TS. Đặng Thanh Phú
Tùy vào mỗi hoàn cảnh lịch sử cho thấy các quan điểm và các vận dụng sức mạnh mềm của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc đều có những tương đồng và khác biệt. Song cách tiếp cận chung nhất của sức mạnh mềm ở mỗi quốc gia có lẻ là dựa chủ yếu vào điểm khác biệt mà quốc gia đó tự định hình nên, tạo ra một nét riêng biệt của chính mình. Là một quốc gia đang chuyển mình mạnh mẽ, việc xác định và giải mã “sức mạnh mềm” của Việt Nam sẽ là cú hích đưa đất nước sớm trở nên cường thịnh trong thời gian đến?
Từ quan điểm học thuật
Cho đến nay, có không nhiều các diễn đạt, hay khái niệm về “sức mạnh mềm”, kể cả việc xem “sức mạnh mềm” là “quyền lực mềm”. Các thuật ngữ “sức mạnh mềm” hay “quyền lực mềm” trong tiếng Anh chủ yếu dùng chung một cụm từ “soft power”.
Khái niệm về “quyền lực mềm” (soft power) được nhà khoa học chính trị người Mỹ là Joseph Nye giới thiệu lần đầu tiên vào năm 1990. Theo Joseph Nye, quyền lực mềm là một quyền lực vô hình mà một quốc gia nắm giữ thông qua hình ảnh của mình, thay vì thông qua sức mạnh cứng rắn (quân sự, kinh tế). Cũng theo Nye, ba yếu tố chính làm nên sức mạnh mềm, đó là “văn hóa quốc gia, hệ giá trị quốc gia, và chính sách quốc gia”.
Lợi thế của sức mạnh mềm là dường như nó ít tốn kém, thậm chí không tốn kém. Bất kỳ quốc gia nào khi sử dụng sức mạnh mềm thì không nhất thiết phải nhượng bộ, song họ vẫn đạt được điều mong đợi, tất nhiên nếu họ biết cách làm.
Lịch sử hình thành và phát triển
Sức mạnh mềm, hay quyền lực mềm đã xuất hiện từ thời La Mã, khi đế chế này thay vì sử dụng vũ lực quân sự được xem là quyền lực cứng, thì họ đã vận dụng các sức mạnh mềm như “phong tục, ngôn ngữ, hệ thống luật pháp và kiến trúc La Mã như các nhà hát” để khơi dậy sự ngưỡng mộ và khuyến khích người dân.
Đến thời kỳ Phục Hưng, “uy tín văn hóa” trong sức mạnh mềm được phát triển mạnh mẽ và trở nên hết sức quan trọng, trong đó sự gắn kết của nghệ thuật và tri thức là điểm nhấn cho giới tinh hoa châu Âu, giúp họ dễ dàng hơn trong thực hiện các mối quan hệ bang giao với bên ngoài.
Đến thế kỷ 18 và 19, chính phủ của các quốc gia trên thế giới đã tiếp cận sâu hơn và vận dụng nhiều hơn vốn sức mạnh mềm quốc gia. Trong giai đoạn này, nước Pháp đã trở thành hình mẫu của châu Âu, khi tiếng Pháp đã trở thành “ngôn ngữ” phổ biến trong ngoại giao và văn hóa châu lục này. Điều này phản ánh sự hấp dẫn của văn hóa nước Pháp. Trong khi đó, ở thế kỷ 20, sức mạnh mềm về “tư tưởng” của Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson (Mỹ) với nền tảng thúc đẩy “quyền tự quyết, dân chủ” đã gây tiếng vang lớn, ảnh hưởng đến các chuẩn mực và thể chế quốc tế.
Đến thời Chiến tranh Lạnh, cả Mỹ và Liên Xô lúc bấy giờ đã khai thác sức mạnh mềm và xem đây là chiến lược trong phát triển của cả hai nước. Mỹ và Liên Xô (cũ) đã sử dụng năng lực “xuất khẩu văn hóa, trao đổi giáo dục” để chinh phục trái tim và khối óc của nhân loại thế giới. Với nước Mỹ, sức mạnh mềm của họ là xây dựng và kiến tạo nên Hollywood, nhạc jazz, chương trình học thuật Fulbright, các đài phát thanh và truyền hình nhằm quảng bá hình ảnh tự do và thịnh vượng của nước Mỹ. Trong khi đó, Liên Xô (cũ) thúc đẩy mô hình “xã hội chủ nghĩa” thông qua các nguyên tắc bình đẳng, chống chủ nghĩa đế quốc, cùng với việc hỗ trợ, trao đổi văn hóa.
Trở thành chiến lược của nhiều quốc gia
Ngày nay, sức mạnh mềm đã được mở rộng và phát triển mạnh mẽ, trở thành công cụ có tính chiến lược để khẳng định vị thế của nhiều quốc gia trên thế giới. Với nước Mỹ, theo thống kê cho thấy, các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật đã đem lại nguồn thu cho nước Mỹ nhiều hơn xuất khẩu vũ khí, vốn được xem là thế mạnh của quốc gia này. Nước Mỹ ưu tiên đầu tư ngành công nghiệp văn hóa, trong đó xây dựng “đế chế” Hollywood và Broadway thống trị về tư tưởng, nội dung, tiêu chuẩn thẩm mỹ của ngành điện ảnh, biểu diễn nghệ thuật. Theo trang ijert.org, “văn hóa và hệ tư tưởng Mỹ đang lan rộng ra toàn thế giới và điện ảnh là một phương tiện truyền tải những thông điệp đó”.
Màn vũ đạo công phu – nét đặc trưng của các bộ phim Bollywood. (Nguồn: fptshop.com.vn)
Trong khi đó, ở Ấn Độ, cũng theo trang ijert.org, đã ưu tiên phát triển ngành “công nghiệp điện ảnh” trở thành một chiến lược của sức mạnh mềm của quốc gia này. Khá tương tự với Hollywood của Mỹ, Bollywood đã thực sự trở thành một “thương hiệu” của ngành công nghiệp điện ảnh Ấn Độ, trong đó các phim của Bollywood chủ yếu tập trung vào các bài hát, điệu múa truyền thống, câu chuyện tình yêu của quốc gia này.
Nhóm nhạc BTS của Hàn Quốc. (Nguồn: AFP)
Với Hàn Quốc, quốc gia châu Á này đã xây dựng sức mạnh mềm của mình bằng cách đặt ra mục tiêu trở thành “nhà xuất khẩu văn hóa đại chúng hàng đầu thế giới”. Theo trang martinroll.com, “làn sóng Hàn Quốc” (gọi tắt là Hallyu) đã phổ biến nền kinh tế văn hóa của nước này thông qua xuất khẩu văn hóa đại chúng, giải trí, âm nhạc, phim truyền hình và điện ảnh. Hàn Quốc là một trong số ít các quốc gia trên thế giới đặt mục tiêu trở thành nước xuất khẩu văn hóa đại chúng hàng đầu thế giới và đây là cách để nước này phát triển “sức mạnh mềm”, trang martinroll.com nhận định.
“Sức mạnh mềm” của Việt Nam
Đã đến lúc Việt Nam cần xây dựng một “Sức mạnh mềm” đặc sắc của Việt Nam để vừa định hình vị thế của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, và phù hợp với bối cảnh lịch sử, phát triển của đất nước cũng như xu thế của thời đại.
Là một đất nước có quá trình hình thành và phát triển từ lâu đời, trải qua nhiều cuộc chiến tranh cam go và khắc nghiệt, song cũng chính điều này đã tạo ra được một dân tộc Việt Nam luôn có tinh thần yêu nước quật cường, có lòng vị tha, khoan dung và sẻ chia. Điểm hấp dẫn nhất của sức mạnh mềm Việt Nam, như lời bộc bạch của Giáo sư Joseph Nye, đó chính là “tinh thần tự chủ, độc lập dân tộc, chính sách phát triển kinh tế và nền văn hóa có sức lôi cuốn các nước khác một cách mạnh mẽ”.
Để xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, vững bước tiến vào kỷ nguyên mới đòi hỏi rất nhiều điều để làm, khai thác và phát huy được vai trò của “Sức mạnh mềm Việt Nam”. Và điều này, trước hết cần có một “Chiến lược tổng thể về Sức mạnh mềm” Việt Nam đặc sắc, riêng biệt, có thương hiệu, sức lôi cuốn và hấp dẫn. Trong chiến lược, cần xác định rõ các giá trị văn hóa, tư tưởng, phẩm chất đạo đức, ngoại giao đủ sức hấp dẫn và thuyết phục thế giới bên ngoài. Các giá trị văn hóa, đạo đức, tư tưởng, ngoại giao phải đủ tầm quốc gia, phù hợp với xu thế thế giới. Từ xác định được giá trị trên, tiến đến xem xét để ban hành các chính sách kịp thời, hiệu quả, tạo động lực mạnh mẽ để đưa các giá trị đặc sắc của Việt Nam đến bạn bè năm châu.
Cùng với đó nên tham khảo các mô hình hay của các nước như Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Pháp, Ý, v.v…, để học hỏi kinh nghiệm và cách làm của nước bạn trong xây dựng và định hình thương hiệu quốc gia. Tuy nhiên, phải hết sức thận trọng để sàng lọc, tránh sao chép, và phải lựa chọn các mô hình phù hợp với điều kiện, thực tiễn với văn hóa của Việt Nam (điện ảnh, nghệ thuật, ẩm thực, ngoại giao, các phẩm chất như lòng yêu nước, tính vị tha, sẻ chia, v.v…).
Và trong bối cảnh hiện nay, việc áp dụng các thành tựu khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vào phát huy “sức mạnh mềm” của Việt Nam là cần thiết. Điều này không chỉ giúp chúng ta dễ dàng lan tỏa, quảng bá và nâng cao sức hút của Việt Nam đến cộng đồng quốc tế; đồng thời qua đó sẽ giúp chúng ta dễ dàng thúc đẩy các nền tảng tương tác kỹ thuật số một cách hiệu quả, nhanh chóng, kịp thời đến với công chúng quốc tế.
