Tác giả: TS. Đặng Thanh Phú
Để giảm thiểu sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam đang nỗ lực để đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và một trong số đó là giải pháp năng lượng nguyên tử.
Trong bối cảnh nhiên liệu hóa thạch ngày càng tác động đến môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe của con người, gây biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí, nguồn nước, phá hủy hệ sinh thái và đa dạng sinh học, làm cạn kiệt nguồn tài nguyên và nguy cơ thiếu hụt năng lượng trong tương lai, thì năng lượng nguyên tử xem ra là một trong các giải pháp phù hợp để thay thế và làm đa dạng hóa nguồn cung năng lượng toàn cầu.
Năng lượng nguyên tử về cơ bản có tầm quan trọng chiến lược lâu dài của nhiều quốc gia trên thế giới, bởi nó giúp đảm bảo an ninh năng lượng, giảm thiểu phát thải nhà kính, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao vị thế quốc gia. Ngoài ra, năng lượng nguyên tử còn là một giải pháp xanh, sạch, ổn định, hiệu quả, và đặc biệt quan trọng để ứng phó với biến đổi khí hậu cũng như nhu cầu về chuyển đổi sang các nguồn năng lượng bền vững.
Theo Ủy ban Quản lý Hạt nhân (NRC) của Hoa Kỳ, năng lượng nguyên tử được hiểu là nguồn năng lượng được giải phóng thông qua phản ứng hạt nhân hoặc quá trình phân rã phóng xạ. Một loại phản ứng hạt nhân là phân hạch, xảy ra trong lò phản ứng hạt nhân và giải phóng năng lượng, thường dưới dạng nhiệt và bức xạ. Trong nhà máy điện hạt nhân, nhiệt này được sử dụng để đun sôi nước, tạo ra hơi nước, có thể dùng để chạy các tua-bin lớn. Các tua-bin này vận hành máy phát điện để sản xuất điện.
Còn theo Cơ quan Năng lượng Mỹ (US Department of Energy), việc phát triển nguồn năng lượng hạt nhân sẽ giúp bảo vệ chất lượng không khí thông qua sản xuất một lượng lớn điện không phát thải carbon. Ưu điểm của năng lượng hạt nhân là tạo ra nguồn năng lượng sạch, tạo việc làm, đảm bảo an ninh quốc gia. Cơ quan này đồng thời lưu ý về các thách thức của việc phát triển nguồn năng lượng hạt nhân, như: nhận thức của cộng đồng; cách thức vận chuyển, lưu trữ và xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng; việc xây dựng nhà máy điện mới cũng như chi phí vận hành cao.
Thấy gì từ các nước
Trên thế giới hiện nay, Mỹ là một trong các quốc gia phát triển đi tiên phong trong việc đề ra chính sách phát triển năng lượng nguyên tử. Vào ngày 23/5/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký 4 sắc lệnh hành pháp liên quan đến phát triển năng lượng nguyên tử của Mỹ.
Lò phản ứng hạt nhân tại Mỹ (Nguồn: energy.gov)
Bốn sắc lệnh đó gồm: sắc lệnh cải cách Ủy ban Quản lý Hạt nhân (Ordering the Reform of the Nuclear Regulatory Commission), sắc lệnh cải cách việc kiểm tra lò phản ứng hạt nhân tại Bộ Năng lượng (Reforming Nuclear Reactor Testing at the Department of Energy), sắc lệnh triển khai công nghệ lò phản ứng hạt nhân tiên tiến phục vụ an ninh quốc gia (Deploying Advanced Nuclear Reator Technologies for National Security), sắc lệnh tái tạo cơ sở công nghiệp hạt nhân (Reinvigorating the Nuclear Industrial Base).
Việc ban hành 4 sắc lệnh nói trên cho thấy những thay đổi lớn về chính sách năng lượng nguyên tử của Mỹ nhằm mục tiêu tăng cường công suất năng lượng hạt nhân của nước này lên 400 GW vào năm 2050 (tăng 4 lần), đồng thời củng cố cơ sở hạ tầng, “chuỗi cung ứng” nguyên liệu hạt nhân và triển khai thử nghiệm các “lò phản ứng mới” trong thời gian tới.
Trong khi đó, tại Trung Quốc, các nhà lập pháp nước này đang xem xét một dự thảo luật năng lượng nguyên tử với mục tiêu hoàn thiện “hệ thống quản lý khẩn cấp các sự cố năng lượng nguyên tử”, từ đó phát triển bền vững và an toàn cho ngành năng lượng nguyên tử.
Tổ máy điện hạt nhân số 6 thuộc Tập đoàn hạt nhân quốc gia Trung Quốc (CNNC) tại tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc (Nguồn: Xinhua).
Bản dự thảo yêu cầu thành lập một “Ủy ban điều phối” khẩn cấp về năng lượng nguyên tử quốc gia, triển khai các biên pháp ứng phó khẩn cấp, thành lập các “quỹ phòng ngừa khẩn cấp” về tai nạn năng lượng nguyên tử. Đặc biệt, dự thảo nhấn mạnh đến tầm quan trọng của vấn đề an toàn năng lượng nguyên tử trong nghiên cứu và phát triển công nghệ hạt nhân, thiết lập một khuôn khổ giám sát và quản lý chuyên biệt.
Trung Quốc đến nay được xem là đã thiết lập được “chuỗi công nghiệp năng lượng nguyên tử” hoàn chỉnh và đạt được những tiến bộ đáng kể trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Theo Ủy ban Lập pháp thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc, việc xây dựng “luật năng lượng nguyên tử” giúp Trung Quốc cam kết thực hiện các nghĩa vụ quốc tế, đồng thời thể hiện nước này là một cường quốc hạt nhân có trách nhiệm, cũng như phát triển ngành năng lượng nguyên tử củaTrung Quốc bền vững và lành mạnh.
Trong số các cường quốc về năng lượng nguyên tử, Ấn Độ được xem là quốc gia có lịch sử phát triển năng lượng nguyên tử lâu đời và được thế giới ghi nhận. Đây là quốc gia có lối đi riêng trong đề ra chiến lược phát triển năng lượng nguyên tử, như thực hiện “nội địa hóa công nghệ, gắn kết chặt chẽ với các ngành công nghiệp, ưu tiên triển khai nghiên cứu”.
Với Ấn Độ, nhu cầu năng lượng để phục vụ công nghiệp và xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng đất nước đã trở thành một trong những điểm ưu tiên hàng đầu của chính phủ nước này. Ấn Độ đã thông qua “luật năng lượng nguyên tử” vào tháng 4/1948 và thành lập một Ủy ban năng lượng nguyên tử, nay là Bộ Năng lượng Nguyên tử. Với chiến lược này, Ấn Độ tập trung ưu tiên “xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển nhân lực”. Ấn Độ áp dụng công nghệ “lò phản ứng nước nặng áp lực (PHWR)” sử dụng uranium tự nhiên vì Ấn Độ chưa đủ năng lực tách chiết, làm giàu uranium, và “lò phản ứng tái sinh nhanh (FBR)” sử dụng đồng vị thorium.
Kế đó lập ra chương trình phát triển gồm 3 giai đoạn dựa trên ý tưởng về một chu trình nhiên liệu kín (closed fuel cycle). Các mô hình thành công của Ấn Độ có thể kể đến là CIRUS, APSARA. Về phát triển nguồn nhân lực, Ấn Độ đồng thời gửi các nhà nghiên cứu trẻ tới Pháp để học hỏi kinh nghiệm thiết kế lò Rapsodie để làm cơ sở cho lò FBR của Ấn Độ; hợp tác với Canada để cung cấp và chuyển giao công nghệ thiết kế lò nước nặng CANDU; mời các nhà khoa học ở Anh đến giảng dạy tại Ấn Độ.
Nhà máy hạt nhân tại Kursk. (Nguồn: TASS)
Cùng với Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ, Nga gần đây cũng đã ban hành “kế hoạch phát triển năng lượng nguyên tử mới” của nước này. Theo đó, trong vòng 10-15 năm tới, Nga sẽ mở rộng phát triển năng lượng nguyên tử tại các vùng ở miền Trung, miền Nam, vùng núi Ural, cửa ngõ của vùng Sibiri và Viễn Đông. Tập đoàn Rosatom của Nga sẽ xây dựng 3 nhà máy điện nguyên tử công suất nhỏ 10-110 và 424 Megavatt.
Theo Tổng giám đốc Tập đoàn Rosatom của Nga cho biết, hiện Nga đang nỗ lực đặt ra mục tiêu đến năm 2042 số nhà máy điện nguyên tử sẽ chiếm 15,3% tổng số nhà máy sản xuất điện, đồng thời tỷ lệ sản xuất điện hạt nhân sẽ tăng từ 18,9% lên 23,5%, lượng điện hạt nhân sản xuất ra vào năm 2042 sẽ ở mức 28 gigawatt. Năng lượng nguyên tử là một trong những định hướng quan trọng trong chiến lược đổi mới hệ thống năng lượng của Liên bang Nga. Nhìn chung, các nhà máy mới sẽ tạo ra hàng nghìn việc làm, nâng mức sống tại khu vực, thu hút đầu tư và thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, tăng năng lực cạnh tranh của Nga trên thị trường năng lượng thế giới.
Và sự lựa chọn phù hợp của Việt Nam
Là một quốc gia đang chuyển mình một cách mạnh mẽ. Việt Nam đang hướng đến mục tiêu là đến năm 2030 đạt được các tiêu chí của một nước công nghiệp, phát triển bền vững, đảm bảo công bằng xã hội và thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, năng lượng đang trở thành một nhu cầu cấp bách để đưa Việt Nam trở thành một nước công nghiệp thật sự.
Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam. (Nguồn: baochinhphu.vn).
Trong buổi làm việc với Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam vào ngày 04/9/2025, người đứng đầu Đảng là Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định việc phát triển năng lượng nguyên tử, đặc biệt là điện hạt nhân tại Việt Nam “không chỉ là một sự lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, thực hiện cam kết trung hòa carbon, tạo động lực bứt phá trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.
Việt Nam gần đây đã khởi động lại các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, gồm các dự án Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, dự kiến đưa vào vận hành trong giai đoạn 2030-2035. Thêm nữa, vào tháng 6/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử Việt Nam. Và, đến ngày 20/8/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Có thể nói, đây là những điều kiện thuận lợi để phát triển nguồn năng lượng nguyên tử trong thời gian đến.
Như vậy, từ thực tế phát triển hiện nay, năng lượng nguyên tử cần được xem là một trong các giải pháp cấp thiết để đảm bảo nguồn cung năng lượng quốc gia, qua đó phục vụ phát triển kinh tế – xã hội của đất nước một cách bền vững, hiệu quả. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần cụ thể hóa các giải pháp mà Tổng Bí thư đã đưa ra, gồm: hoàn thiện cơ chế chính sách để tạo thuận lợi cho việc phát triển và ứng dụng năng lượng hạt nhân; tăng cường đầu tư phát triển hạ tầng nghiên cứu thử nghiệm quốc gia; quản lý nguồn nhiên liệu (đất hiếm, uranium, các vật liệu khác) để phục vụ ngành công nghiệp hạt nhân; đẩy mạnh chuyển đổi số và quản trị rủi ro an toàn hạt nhân; công bố minh bạch để tăng cường niềm tin xã hội; tăng cường hợp tác quốc tế, hợp tác hiệu quả với Cơ quan Năng lượng nguyên tử Quốc tế, hợp tác có chọn lọc các viện, tổ chức nghiên cứu của các nước tiên tiến trong nghiên cứu khoa học, làm chủ công nghệ, đào tạo nhân lực, pháp quy hạt nhân, nguồn lực tài chính.
Ngoài ra, có thể tham khảo các mô hình phát triển năng lượng nguyên tử của các nước như: Hoa Kỳ, Trung Quốc, Ấn Độ, Nga liên quan đến các chính sách, luật, đạo luật, sắc lệnh về năng lượng nguyên tử; cách thức xử lý các “chuỗi cung ứng” vật liệu hạt nhân; lựa chọn các mô hình “lò phản ứng” hạt nhân phù hợp với Việt Nam; đảm bảo thống nhất, đồng bộ của năng lượng nguyên tử trong Quy hoạch điện 8 quốc gia; xem xét các tiêu chí về khí hậu, thổ nhưỡng, văn hóa của các khu vực đặt nhà máy sản xuất năng lượng nguyên tử tại các địa phương (phù hợp).
Và cuối cùng, từng bước làm chủ và nội địa hóa công nghệ mới, chiến lược để sản xuất được năng lượng nguyên tử của Việt Nam, trên hết vẫn là ưu tiên hàng đầu trong thời gian đến./.
