Tác giả: TS. Đặng Thanh Phú
Đất nước đang bước vào một giai đoạn mới của sự phát triển, đòi hỏi phải nắm vững những ngành, lĩnh vực công nghiệp, công nghệ quan trọng, then chốt mang tính khu vực và toàn cầu. Song để vận hành được chúng cần có những chuyên gia đầu ngành. Những chuyên gia này còn được gọi là tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng đến từ cấp trung ương và địa phương.
Theo đánh giá của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho thấy, nước ta đang thiếu hụt các chuyên gia đầu ngành, hay tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng trong các lĩnh vực quan trọng, nhất là công nghệ mới, công nghệ cao, có đủ năng lực dẫn dắt, thúc đẩy kinh tế phát triển bứt phá.
Tại hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư Tô Lâm đề nghị xây dựng cơ chế đãi ngộ riêng với tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng – những người đóng vai trò dẫn dắt triển khai các sáng kiến đột phá, chiến lược cấp quốc gia. Tổng Bí thư còn yêu cầu các cơ quan khẩn trương xây dựng đề án phát triển, đãi ngộ và sử dụng hiệu quả đội ngũ chuyên gia, đồng thời triển khai Chiến lược thu hút nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn 2050.
TBT Tô Lâm phát biểu chỉ đạo tại hội nghị.
Điều này cho thấy người đứng đầu Đảng hết sức quan tâm đến vai trò, vị trí của các tổng công trình sư, hay kiến trúc sư trưởng những người được xem là các chuyên gia đầu ngành, có tuy tín cao để Đảng, Nhà nước giao trọng trách thực hiện các sứ mệnh quan trọng của đất nước trong các lĩnh vực ưu tiên, bao gồm các công nghệ chiến lược như: AI, dữ liệu lớn, chuỗi khối, robot, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ y – sinh học, an ninh mạng.
Vị nhạc trưởng của các ngành, lĩnh vực then chốt
Thực tế cho thấy, tại nhiều nước phát triển trên thế giới, cơ chế tổng công trình sư, hay kiến trúc sư trưởng được thực hiện trong các chương trình lớn, trọng điểm quốc gia, như chương trình không gian Apollo tại Mỹ, tàu cao tốc Shinkansen ở Nhật Bản, hay Phát triển Vaccine Covid-19 tại Vũ Hán, Trung Quốc.
Tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng được hiểu là người chịu trách nhiệm chính về chuyên môn, tiến độ, chất lượng và điều phối toàn bộ nguồn lực của một nhiệm vụ trọng điểm. Người này không nhất thiết phải là cán bộ hành chính, mà là nhà khoa học, chuyên gia, kỹ sư giỏi nhất được lựa chọn theo năng lực thực tế.
Ở một góc độ khác, tổng công trình sư còn được hiểu là người làm công tác kỹ thuật hoặc quản lý có kiến thức tổng hợp hệ thống, có chuyên môn sâu về một ngành và am hiểu rộng các lĩnh vực có liên quan, có năng lực điều hành một hệ thống kinh tế – kỹ thuật cụ thể.
Theo trang Learn Enterprise Institute, kỹ sư trưởng phải là đỉnh cao của lãnh đạo trong phát triển sản phẩm, đòi hỏi khả năng giao tiếp, tầm nhìn và khả năng truyền cảm hứng đặc biệt cho các nhóm làm việc khác nhau để tạo ra những đổi mới đột phá trong nhiều ngành công nghiệp, ví như: ngành hàng không, ô tô, v.v…; hay truyền cảm hứng cho một nhóm người đa dạng về mặt kỹ thuật cùng tập trung vào một mục tiêu chung và cùng nhau tạo ra giá trị mới cho khách hàng.
Còn theo trang The University of San Diego Online thì vị trí kỹ sư trưởng được lí giải là những người đứng đầu bộ phận kỹ thuật, chịu trách nhiệm giám sát các quản lý kỹ thuật, kỹ sư trưởng, quản lý vận hành khác. Kỹ sư trưởng thực hiện giám sát mọi hoạt động kỹ thuật, để đảm bảo: tất cả các dự án đều đúng thời hạn, đúng nhiệm vụ, đúng ngân sách; các mục tiêu và sáng kiến của công ty, tổ chức được truyền đạt, hiểu rõ; chất lượng kỹ thuật của tất cả các dự án và sản phẩm kỹ thuật đều đáp ứng hoặc vượt tiêu chuẩn; và mọi hoạt động đều tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn an toàn và quy trình quản lý.
Sự cần thiết của kiến trúc sư trưởng từ Trung ương đến địa phương
Có thể thấy, cả ở cấp trung ương đến cấp địa phương đều có thể cần các các chuyên gia, các nhà khoa học đầu ngành có thể đảm nhiệm được vị trí tổng công trình sư, hay kiến trúc sư trưởng của các ngành, lĩnh vực cụ thể. Vị trí của các tổng công trình sư có thể được phân loại theo các nhóm ưu tiên nhiệm vụ như: các dự án, chương trình, kế hoạch lớn, trọng điểm của quốc gia, hay địa phương; các sáng kiến hay, táo bạo, bứt phá phục vụ phát triển mô hình quản trị hành chính nhà nước mới có hiệu quả từ trung ương đến địa phương; và các dự án trọng điểm, có tính chiến lược từ cấp quốc gia đến quy mô phát triển kinh tế – xã hội của địa phương.
Ở cấp trung ương, việc có được các tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng các ngành, lĩnh vực trọng yếu như hạ tầng giao thông, công nghiệp quốc phòng, kiến trúc, quy hoạch đô thị, là thật sự cần thiết. Đất nước đang chuyển mình, với một tâm thế khác và đòi hỏi phải có những dự án, công trình lớn, tầm cỡ khu vực và thế giới. Các công trình, dự án lớn rất đa ngành, đa lĩnh vực, đòi hỏi phải ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ và kỹ thuật cao, tiên tiến của thế giới. Yêu cầu khắc khe này chỉ có các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành mới làm được.
Và ở trung ương, chính phủ hiện nay đang triển khai hàng loạt các công trình quốc gia lớn, từ hệ thống đường bộ cao tốc, sân bay quốc tế, các cảng biển, và chuẩn bị tiến hành xây dựng hệ thống đường sắt cao tốc để kết nối các tỉnh, thành trong cả nước và kể cả kết nối giao thương với các quốc gia lân cận. Tuy nhiên, với nhiều dự án, công trình trọng điểm được triển khai cùng lúc, đòi hỏi phải có người đóng vai trò thủ lãnh, để trực tiếp quản lý, sắp xếp, điều hành và quán xuyến các công việc nhằm đem lại hiệu quả, tiết kiệm và hợp lý.
Ở cấp địa phương, việc sáp nhập các địa phương và thực hiện đồng bộ chính quyền hai cấp đã đem lại nhiều cơ hội để các địa phương phát triển. Với tiêu chí là thực hiện sáp nhập chính quyền hai cấp ở địa phương là nhằm giản lược các thủ tục hành chính, tiết kiệm nguồn ngân sách phục vụ phát triển đất nước, đồng thời tạo dư địa cho các địa phương có nguồn lực thực sự để phát triển. Như vậy, sau sáp nhập, các địa phương nhiều khả năng tập trung nguồn lực để đầu tư các dự án trọng điểm tại địa phương mình. Các địa phương cũng cần phải điều chỉnh hệ thống quy hoạch tỉnh/thành sau sáp nhập phù hợp với quy hoạch vùng và quy hoạch quốc gia. Và để tránh những đầu tư dàn trải, không hiệu quả, đúng quy định, các địa phương cũng cần phải có các tổng công trình sư, hay kiến trúc sư trưởng để đảm bảo các công trình phải thật sự hiệu quả, đúng với bản thiết kế, quy hoạch ban đầu, không bị bóp méo với bất kỳ lí do nào, đảm bảo tiết kiệm ngân sách, phục vụ đúng với nguyện vọng của người dân.
Giải pháp để thu hút tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng
Như đã nói, tổng công trình sư, hay kiến trúc sư trưởng phải là những người có năng lực kỹ thuật tốt, có trình độ chuyên môn sâu về một lĩnh vực, ngành nhất định. Họ phải có uy tín, có đủ khả năng để lãnh đạo và giao tiếp, có tầm nhìn, có khả năng truyền cảm hứng và gắn kết tổ chức đặc biệt cho một nhóm ngành, nghề hay một nhóm xã hội nói chung để tạo ra những đổi mới đột phá trong các ngành, nghề đó. Đây là các tiêu chuẩn đầu tiên để lựa chọn tổng công trình sư, hay kiến trúc sư trưởng. Và trước mắt, cần sớm xem xét để tuyển lựa các tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng cho các dự án lớn, trọng điểm của quốc gia như: đường bộ cao tốc, đường sắt cao tốc Bắc – Nam, các sân bay quốc tế, cảng biển; các dự án khoa học, công nghệ then chốt, như: AI, bán dẫn, dữ liệu số, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ nano phục vụ quá trình phát triển của đất nước.
Một khi đã lựa chọn được các chuyên gia hàng đầu trong các ngành, lĩnh vực quan trọng, cần phải xem và trao cho họ những quyền và trách nhiệm thật sự của một tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng cấp quốc gia hay cấp địa phương một cách phù hợp. Tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng phải được quyền lựa chọn nhân sự, đối tác thực hiện, điều phối tài chính trong phạm vi nhiệm vụ được giao. Đồng thời, họ cũng là người chịu trách nhiệm cuối cùng nếu nhiệm vụ thất bại. Cơ chế trao quyền, gắn trách nhiệm sẽ tạo ra một kiểu tổ chức mới theo hướng linh hoạt, hướng đúng mục tiêu, giảm rườm rà hành chính.
Thêm nữa, cùng với việc lựa chọn, trao quyền, và gắn trách nhiệm, cần xem xét để áp dụng các chế độ đãi ngộ đặc biệt cho các tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng từ thu nhập đến môi trường làm việc và các chế độ sử dụng tài sản, v.v….
Cuối cùng cần thay đổi về tư duy mời gọi các nhà đầu tư, thay vào đó, tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng sẽ là người chịu trách nhiệm thiết kế một môi trường đầu tư ổn định, có tầm nhìn chiến lược lâu dài. Họ cũng là người sẽ điều chỉnh các công trình theo đúng với quy hoạch ban đầu và ăn khớp với chiến lược tổng thể. Và cũng chính họ sẽ thiết kế các cơ chế phù hợp để khuyến khích người dân tham gia vào công tác phản biện các dự án, công trình quan trọng của trung ương lẫn địa phương./.
