Tác giả: TS. BS Nguyễn Đức Hoàng
Bệnh dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra là bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người. Bệnh vẫn lưu hành tại một số quốc gia ở châu Phi, châu Á, Nam Mỹ và Tây Hoa Kỳ.
Theo Tổ chức Y Tế thế giới (WHO) cập nhật tình hình dịch hạch toàn cầu. Trong giai đoạn 2019–2025, WHO ghi nhận 3.860 ca nghi ngờ trên toàn cầu; trong đó 2.646 ca được báo cáo là xác định và 423 trường hợp tử vong thuộc nhóm quốc gia có ca xác định. Hai quốc gia chiếm phần lớn gánh nặng bệnh là Cộng hòa Dân chủ Congo và Madagascar.
Dịch hạch vẫn tồn tại trên thế giới năm 2026, nhưng không còn là đại dịch như thời Trung cổ. Đây là bệnh nhiễm khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi nặng và tử vong nếu điều trị muộn. Đáng chú ý trong năm 2026 ( WHO) cập nhật dữ liệu giám sát toàn cầu và có vụ việc nghi ngờ liên quan đến một nhân viên tại viện nghiên cứu dịch hạch ở Siberia, Nga vào đầu tháng 10.
1. Các thể lâm sàng – Triệu chứng bệnh dịch hạch
Thể hạch (Chiếm hơn 90% các trường hợp)
Thời kỳ ủ bệnh: Từ 1 đến 15 ngày (trung bình 2 – 5 ngày).
Khởi phát: Đột ngột với hội chứng nhiễm trùng, nhiễm độc: sốt cao, gai lạnh hoặc rét run, đau đầu dữ dội, đau mỏi toàn thân, mệt mỏi, buồn nôn.
Toàn phát: Sưng to và đau dữ dội các hạch bạch huyết (thường gặp nhất là hạch bẹn, nách hoặc cổ). Hạch có thể to bằng ngón tay cái hoặc quả trứng gà, căng, rất đau khi sờ nắn.
Thể nhiễm khuẩn huyết
Đặc điểm: Thường là thứ phát sau thể hạch không được điều trị hoặc nhiễm trực tiếp vào máu.
Triệu chứng: Sốt rất cao (trên 40 độ C), rối loạn tim mạch, rối loạn hô hấp, tiêu chảy, xuất huyết dưới da và niêm mạc. Trong trường hợp nặng, da có thể chuyển sang màu xanh tím (tím tái), các mô ở đầu chi bị hoại tử, bệnh nhân mê sảng, li bì, dẫn đến sốc và suy đa tạng.
Thể phổi
Đặc điểm: Là thể bệnh nguy hiểm nhất, có khả năng lây trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp (giọt bắn) và tiến triển cực kỳ nhanh (dưới 24 – 48 giờ).
Triệu chứng: Sốt cao, suy nhược, khó thở nhanh, đau ngực, ho, đờm loãng hoặc ho ra đờm có lẫn máu. Bệnh dễ nhanh chóng tiến triển thành suy hô hấp cấp, sốc và tử vong nếu không được điều trị kịp thời.
Thể da
Xuất hiện tại vị trí vi khuẩn hoặc bọ chét xâm nhập.
Xuất hiện nốt dát, sau đó tiến triển thành mụn nước hoặc mụn mủ lẫn máu, rất đau khi chạm vào. Khi mụn mủ vỡ để lại vết loét có đáy thâm nhiễm màu vàng và phủ vảy đen.
2. Điều trị bệnh dịch hạch ở người
2.1. Nguyên tắc chung
Cách ly ngay lập tức: Người bệnh cần được đưa vào khu vực cách ly nghiêm ngặt tại cơ sở y tế để tránh lây lan, đặc biệt là thể phổi.
Điều trị kháng sinh sớm: Bắt đầu dùng kháng sinh ngay khi có chẩn đoán hoặc nghi ngờ (tốt nhất trong vòng 24 giờ đầu, nhất là với thể phổi hoặc nhiễm khuẩn huyết).
Điều trị hỗ trợ toàn trạng: Truyền dịch, bù nước và điện giải, kiểm soát sốt, trợ tim mạch, điều chỉnh rối loạn toan kiềm và hỗ trợ hô hấp nếu cần.
2.2. Các loại thuốc kháng sinh sử dụng
Tùy thuộc vào thể bệnh, mức độ nặng, độ tuổi và tình trạng bệnh nhân, bác sĩ sẽ chỉ định các loại kháng sinh đặc hiệu:
Nhóm Aminoglycosides: Streptomycin (hiệu quả cao nhất, có thể dùng đơn độc hoặc phối hợp) và Gentamicin.
Nhóm Tetracyclines: Doxycycline, Tetracyclin.
Nhóm Fluoroquinolones: Ciprofloxacin, Levofloxacin, Moxifloxacin.
Các nhóm khác: Cloramphenicol (thường dùng trong viêm màng não do dịch hạch), Cotrimoxazole (Trimethoprim-Sulfamethoxazole).
2.3. Khả năng kiểm soát hiện nay
Kháng sinh hiệu quả: Vi khuẩn Y. pestis đáp ứng rất tốt với các liệu pháp kháng sinh thông thường nếu được chẩn đoán và điều trị sớm.
Kiểm soát lây nhiễm: Khác với các virus hô hấp lan rộng như COVID-19, dịch hạch thể phổi đòi hỏi phải tiếp xúc gần (mặt đối mặt trong khoảng 1–1,8 mét) nên rất dễ được khoanh vùng, cách ly và kiểm soát bằng các tiêu chuẩn y tế hiện đại.
3. Đánh giá nguy cơ từ các chuyên gia y tế
Các chuyên gia dịch tễ học quốc tế và Trung Quốc nhận định dịch hạch khó có khả năng bùng phát thành đại dịch toàn cầu nhờ các yếu tố sau:
Dễ kiểm soát tại biên giới: Bệnh dịch hạch (đặc biệt là thể phổi) thường gây ra triệu chứng rất nghiêm trọng và tiến triển nhanh, giúp các hệ thống giám sát và cửa khẩu dễ dàng phát hiện, cách ly ngay lập tức.
Y học hiện đại: Khác với thời kỳ “Cái chết đen” trong lịch sử, y học ngày nay đã có sẵn các loại kháng sinh hiệu quả cao để điều trị triệt để vi khuẩn Yersinia pestis nếu được phát hiện sớm.
Khoanh vùng tốt: Toàn bộ các F1 liên quan đều đã được cách ly y tế và hoàn tất theo dõi.
4. Biện pháp phòng bệnh dịch hạch theo Bộ Y tế Việt Nam
Sàng lọc thông tin: Bình tĩnh theo dõi thông tin từ các nguồn chính thống của Bộ Y tế; không chia sẻ, lan truyền các tin đồn thất thiệt chưa kiểm chứng.
Giám sát dịch tễ: Kiểm soát chặt chẽ mật độ chuột và bọ chét tại các khu dân cư, đặc biệt là các vùng cảng biển, kho bãi.
Cách ly nghiêm ngặt: Người bệnh thể phổi bắt buộc phải được cách ly tuyệt đối để tránh lây nhiễm ra cộng đồng.
Vệ sinh môi trường: Giữ nhà cửa sạch sẽ, bảo quản thực phẩm kín để tránh thu hút chuột, và sử dụng hóa chất diệt bọ chét an toàn.
Xử lý khi có triệu chứng – Nếu có tiền sử đi từ vùng dịch về hoặc tiếp xúc nguồn nghi nhiễm mà xuất hiện triệu chứng: sốt cao đột ngột, nổi hạch đau, ho, đau ngực, khó thở, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh để điều trị tại nhà.
Nguồn ảnh: www.firstpost.com
