Tác giả: TS.BS Nguyễn Đức Hoàng
Sa sút trí tuệ và Alzheimer không phải là hai bệnh độc lập, mà Alzheimer chính là một nguyên nhân cụ thể thuộc nhóm hội chứng sa sút trí tuệ. Nói cách khác, sa sút trí tuệ là một chiếc “ô” lớn (thuật ngữ chung), còn bệnh Alzheimer là một bệnh lý cụ thể nằm dưới chiếc ô đó.
Bệnh Alzheimer là loại sa sút trí tuệ phổ biến nhất. Bệnh Alzheimer có thể trở nên tồi tệ hơn theo thời gian và ảnh hưởng đến trí nhớ, ngôn ngữ và suy nghĩ.
Bảng dưới đây tổng hợp các tiêu chí cốt lõi giúp bạn dễ dàng phân biệt rõ hai khái niệm này:
Bảng phân biệt Sa sút trí tuệ và Bệnh Alzheimer
|
Tiêu chí |
Sa sút trí tuệ (Dementia) |
Bệnh Alzheimer (Alzheimer’s Disease) |
|
Bản chất |
Là một hội chứng lâm sàng (tập hợp nhiều triệu chứng suy giảm nhận thức) | Là một bệnh lý não bộ cụ thể, tiến triển mạn tính và thoái hóa thần kinh |
| Mối quan hệ | Khái niệm rộng (bao hàm cả bệnh Alzheimer) | Khái niệm hẹp, là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra sa sút trí tuệ (chiếm 60-80%) |
|
Nguyên nhân |
Do nhiều tổn thương khác nhau như đột quỵ, nhiễm trùng, thiếu hụt vitamin, hoặc do bệnh lý thoái hóa | Do sự tích tụ bất thường của các mảng protein (Amyloid-beta và Tau) gây chết tế bào não |
|
Triệu chứng sớm |
Tùy thuộc vào nguyên nhân (ví dụ: sa sút trí tuệ mạch máu có thể khởi phát đột ngột sau đột quỵ) | Khởi phát rất âm thầm, triệu chứng đầu tiên luôn là suy giảm trí nhớ gần (hay quên các việc vừa xảy ra) |
|
Khả năng điều trị |
Một số thể sa sút trí tuệ có thể chữa khỏi hoàn toàn (nếu do u não, thiếu vitamin, rối loạn tuyến giáp) | Không thể chữa khỏi hoàn toàn, thuốc chỉ giúp làm chậm tiến triển của bệnh |
Chi tiết về Sa sút trí tuệ (Dementia)
Theo định nghĩa của Hiệp hội Alzheimer Quốc tế, sa sút trí tuệ dùng để chỉ tình trạng suy giảm nghiêm trọng các chức năng nhận thức (như trí nhớ, ngôn ngữ, tư duy, định hướng không gian) đến mức cản trở hoạt động sống hàng ngày. Các dạng sa sút trí tuệ chính bao gồm:
- Sa sút trí tuệ mạch máu (Vascular dementia): Chiếm tỷ lệ lớn thứ hai, xuất hiện sau các tổn thương mạch máu não hoặc đột quỵ.
- Sa sút trí tuệ thể Lewy (Dementia with Lewy bodies): Thường đi kèm với các ảo thị và rối loạn vận động giống bệnh Parkinson.
- Sa sút trí tuệ thùy thái dương – trán (Frontotemporal dementia): Thay đổi mạnh mẽ về tính cách và hành vi trước khi suy giảm trí nhớ.
- Các nguyên nhân thứ phát: Nhiễm độc rượu, chấn thương sọ não liên tục, thiếu Vitamin B12, hoặc tràn dịch áp lực bình thường trong não.
Chi tiết về Bệnh Alzheimer
Đây là một căn bệnh tiến triển, nghĩa là tình trạng tổn thương cấu trúc não bộ sẽ lan rộng và nặng dần theo thời gian.
- Giai đoạn đầu: Người bệnh gặp khó khăn trong việc tiếp thu thông tin mới, lặp đi lặp lại một câu hỏi, hoặc lạc đường ở những nơi quen thuộc.
- Giai đoạn muộn: Bệnh phá hủy khả năng ngôn ngữ, khiến người bệnh khó nuốt, mất khả năng tự chăm sóc, thay đổi tâm trạng thất thường và không nhận ra người thân.
Nếu bạn đang quan sát thấy các dấu hiệu suy giảm nhận thức ở người thân, bạn có thể chia sẻ thêm:
- Người đó năm nay bao nhiêu tuổi?
- Biểu hiện hay quên diễn ra từ khi nào và có kèm theo thay đổi tính cách hay không?
- Người đó có tiền sử mắc các bệnh nền như cao huyết áp, tiểu đường hoặc đột quỵ không?
Nguyên nhân của chứng sa sút trí tuệ
Bạn có nhiều khả năng phát triển chứng sa sút trí tuệ khi bạn già đi. Nó xảy ra khi một số tế bào não bị lão hóa. Nhiều tình trạng có thể gây ra chứng sa sút trí tuệ, bao gồm các bệnh thoái hóa như Alzheimer, Parkinson, và Huntingtonftime. Mỗi nguyên nhân gây sa sút trí tuệ gây ra tổn thương não bộ khác nhau.
Bệnh Alzheimer chịu trách nhiệm cho khoảng 50 – 70% tất cả các trường hợp sa sút trí tuệ.
Nhiễm trùng, chẳng hạn như HIV, bệnh mạch máu, đột quỵ, trầm cảm, sử dụng thuốc trong thời gian dài.
Ảnh hưởng của bệnh Alzheimer trên não
Tổn thương não bắt đầu từ nhiều năm trước khi các triệu chứng xuất hiện. Lắng đọng protein bất thường hình thành các mảng và gây lộn xộn cấu trúc trong não của người mắc bệnh Alzheimer. Các kết nối giữa các tế bào thần kinh bị mất và chúng bắt đầu chết.
Không thể chẩn đoán bệnh Alzheimer với độ chính xác hoàn toàn khi một người còn sống. Chẩn đoán chỉ có thể được xác nhận khi não được kiểm tra dưới kính hiển vi trong quá trình khám nghiệm tử thi. Tuy nhiên, các chuyên gia có thể đưa ra chẩn đoán chính xác tới 90%.
Điều trị chứng sa sút trí tuệ so với điều trị Alzheimer
Điều trị chứng sa sút trí tuệ sẽ phụ thuộc vào nguyên nhân và loại bệnh sa sút trí tuệ, nhưng nhiều phương pháp điều trị chứng sa sút trí tuệ và Alzheimer sẽ chồng chéo lên nhau.
Điều trị Alzheimer
Không có cách chữa trị Alzheimer, nhưng các lựa chọn giúp kiểm soát các triệu chứng của bệnh bao gồm:
Thuốc để thay đổi hành vi, chẳng hạn như thuốc chống loạn thần
Thuốc điều trị sa sút trí tuệ, bao gồm thuốc ức chế cholinesterase donepezil (Aricept) và Rivastigmine (Exelon) và memantine (Namenda). Biện pháp thay thế nhằm mục đích tăng cường chức năng não hoặc sức khỏe tổng thể, chẳng hạn như dầu dừa hoặc dầu cá
Thuốc thay đổi giấc ngủ
Thuốc trị trầm cảm
Điều trị chứng sa sút trí tuệ
Trong một số trường hợp, điều trị tình trạng gây sa sút trí tuệ có thể giúp ích. Các tình trạng có khả năng đáp ứng với điều trị bao gồm:
Thuốc, khối u, rối loạn chuyển hóa, hạ đường huyết
Trong hầu hết các trường hợp, chứng sa sút trí tuệ có thể thay đổi. Tuy nhiên, có nhiều cách thức điều trị. Phương pháp điều trị chứng sa sút trí tuệ sẽ phụ thuộc vào nguyên nhân.
Điều trị chứng sa sút trí tuệ mạch máu sẽ tập trung vào việc ngăn ngừa tổn thương thêm cho mạch máu và ngăn ngừa đột quỵ.
Dự phòng sa sút trí tuệ và Alzheimer
Theo các khuyến nghị từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và báo cáo y khoa The Lancet 2024, chiến lược dự phòng sa sút trí tuệ được chia theo các nhóm hành động cốt lõi sau:
Kiểm soát các chỉ số tim mạch (Tốt cho tim là tốt cho não)
Hệ thống mạch máu não bị tổn thương sẽ đẩy nhanh quá trình thoái hóa thần kinh và gây ra sa sút trí tuệ mạch máu.
Ổn định huyết áp
Giữ huyết áp tâm thu dưới 130 mmHg từ tuổi trung niên.
Giảm Cholesterol xấu
Kiểm soát chỉ số LDL-cholesterol (đây là yếu tố nguy cơ mới được Ủy ban Lancet bổ sung).
Kiểm soát đường huyết
Điều trị tích cực bệnh tiểu đường tuýp 2 để tránh làm tổn thương các mạch máu nuôi não.
Thay đổi lối sống và chế độ dinh dưỡng
Áp dụng chế độ ăn MIND
Tập trung vào rau xanh, các loại hạt, cá, mâm xôi, dâu tây và dầu ô liu. Hạn chế tối đa thịt đỏ, mỡ động vật và đồ ngọt.Tăng cường vận động: Tập thể dục tối thiểu 150 phút/tuần (như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội) giúp tăng tuần hoàn máu não.
Cải thiện giấc ngủ
Đảm bảo ngủ sâu từ 6 đến 8 tiếng mỗi đêm để não bộ kích hoạt cơ chế tự “dọn dẹp” các mảng bám protein độc hại.
Bỏ thuốc lá và giảm rượu
Hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia để bảo vệ tế bào thần kinh khỏi bị nhiễm độc.
Rèn luyện trí não và duy trì tương tác xã hội
Học tập chủ động
Thường xuyên đọc sách, học một ngôn ngữ mới, chơi nhạc cụ hoặc chơi các trò chơi tư duy (cờ vua, giải đố) để xây dựng “nguồn dự trữ nhận thức” cho não bộ.
Kết nối cộng đồng
Tránh cô lập xã hội. Thường xuyên trò chuyện với bạn bè, tham gia câu lạc bộ hoặc các hoạt động tình nguyện.
Bảo vệ các giác quan và phòng ngừa chấn thương
Điều trị suy giảm thính lực và thị lực
Đeo máy trợ thính hoặc chữa đục thủy tinh thể sớm.
Việc suy giảm hai giác quan này làm giảm kích thích lên não, khiến não teo nhanh hơn.
Tránh chấn thương đầu
Đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông và hạn chế các môn thể thao có va đập mạnh vùng đầu.
