Tác giả: TS.BS. Nguyễn Đức Hoàng
Khi bị ong vò vẽ đốt, cơ thể không chỉ gặp đau nhức và sưng đỏ thông thường mà còn có thể xuất hiện nhiều phản ứng toàn thân nghiêm trọng. Việc nhận biết sớm triệu chứng khi bị ong vò vẽ đốt có ý nghĩa quan trọng để xử trí kịp thời, ngăn ngừa sốc phản vệ và các biến chứng đe dọa tính mạng.
I. Sơ lược đặc điểm sinh học loài ong
- Đặc điểm sinh học
Ong là động vật không xương sống, ngành chân đốt (Arthropoda), bộ cánh màng (hymenoptera), gồm 3 họ: Apidae, Vespidae, Formicide
- Ong vò vẽ
Thân và bụng có khoang đen xen kẽ vàng. Đầu rộng bằng ngực, không nhẵn, có nhiều nốt rỗ lấm chấm nhỏ, lông tơ cứng, ngắn và thưa. Ong vò vẽ là loài ăn côn trùng và ấu trùng nhện, chỉ ong thợ mới đốt người. Ong vò vẽ bị thu hút bời quần áo sắc sỡ, nước hoa, hay bỏ chạy sau khi phá tổ.
Bộ phận gây độc: nọc độc nằm ở phần bụng sau của con ong cái
II. Ong Đốt
- Ong đốt – Lâm sàng
Nghiên cứu cho thấy 50 vết ong đốt có thể gây bệnh trầm trọng, dẫn đến suy hô hấp, huyết tán nội mạch, THA, tổn thương tim, gan, thận, sốc.
Phản ứng với vết đốt thường được phân nhóm: tại chỗ bình thường, tại chỗ lớn, phản ứng phản vệ, phản ứng nhiễm độc toàn thân, phản ứng muộn không thường gặp.
Phản ứng tại chỗ
Sưng nóng đỏ đau tại chỗ,có thể gặp giữa nốt ong châm hoại tử trắng xung quanh là viền đỏ và sưng nề. Nhiễm trùng thứ phát có thể xảy ra nhưng hiếm.
Sẩn ngứa, mề đay, cảm giác nóng ran sau vài giờ đốt.
Có thể đỏ da, phù nề quanh vết đốt 10cm, phản ứng quá mức có thể phù toàn bộ chi vẫn có thể không có phản ứng toàn thân.
Khi bị ong đốt vùng đầu mặt cổ hoặc nuốt hít phải nọc ong có thể phù nề thanh quản, dẫn đến khó thở và tử vong do tắc nghẽn đường thở.
Bị đốt quanh mắt hoặc mi có thể gây đục màng trước thủy tinh thể, viêm mống mắt, thủng nhãn cầu, tăng nhãn áp, rối loạn khúc xạ.
Khi ong đốt trực tiếp dây thần kinh ngoại biên có thể gây liệt dây thần kinh một thời gian. Đốt ở dây thần kinh mặt có thể gây liệt mặt kiểu Charles-Bell.
Toàn thân
Sốc phản vệ và biến chứng nguy hiểm
Trong số các triệu chứng do ong vò vẽ đốt, sốc phản vệ được xem là biến chứng nghiêm trọng nhất. Đây là phản ứng dị ứng toàn thân cấp tính, xuất hiện rất nhanh chỉ sau vài phút đến vài chục phút sau khi bị đốt.
Người bệnh có thể tụt huyết áp đột ngột, chóng mặt, hoa mắt, mạch nhanh và yếu, da tái nhợt, vã mồ hôi lạnh. Cùng lúc, tình trạng khó thở dữ dội, thở rít hoặc khò khè xảy ra. Bệnh nhân có thể rơi vào trạng thái lơ mơ, thậm chí mất ý thức. Nếu không được cấp cứu kịp thời, sốc phản vệ có thể dẫn tới tử vong.
Ngoài sốc phản vệ, việc bị nhiều ong vò vẽ đốt cùng lúc có thể dẫn đến tan máu, tiêu cơ vân, suy thận cấp hoặc tổn thương gan. Các cơ quan quan trọng như tim, phổi cũng có thể bị ảnh hưởng nặng nề. Một số trường hợp ghi nhận rối loạn đông máu, xuất huyết dưới da hoặc tiểu ra máu. Đây là những biến chứng đặc biệt nguy hiểm, thường gặp ở người bị hàng chục đến hàng trăm vết đốt.
Gan (suy tế bào gan), Thận (suy thận cấp, ly giải cơ vân, tiểu myoglobin), máu (rối loạn đông máu, tán huyết, tiểu hemoglobin).
Triệu chứng khác: viêm thần kinh thị giác, bệnh lý đa giây thần kinh, nhược cơ.
- Xử trí khi bị ong đốt
Thoát khỏi khu vực ong đốt.
Lấy các ngòi đốt ra khỏi da ngay tức khắc.
Chườm lạnh tại vị trí 20p/giờ khi cần. Đặt một miếng vải ở giữa tránh bỏng lạnh
Rửa vết đốt với xà phòng và nước, không bóp nặn vết đốt vì dễ tổn thương nặng hơn. Thoa kháng sinh và thuốc mỡ.
Thuốc kháng histamin uống (diphenhydramine hoặc loratadine).
Giảm đau như acetaminophen hoặc Ibuprofen khi cần.
Tiêm ngừa uốn ván nếu tiêm cách 10 năm.
Nếu đã từng bị ong đốt và có phản ứng dị ứng nặng thì cần uống kháng histamin càng sớm và triệu chứng tiến triển nên dùng epinephrine.
- Điều trị phản ứng toàn thân tại bệnh viện
Mề đay nhẹ: kháng histamin uống/ IV (theo dõi ít nhất 60 phút)
Mề đay, phù mạch: kiểm tra Ha, lập đường truyền tĩnh mạch, kháng histamin uống/ IV, Corticosteroid uống/ IV, triệu chứng tiến triển dùng Epinephrine 0,3-0,5mg tiêm bắp (theo dõi sát đến khi hết triệu chứng).
Phù thanh quản: Epinephrine hít và tiêm bắp (cân nhắc đặt nội khí quản mở khí quản khi cần thiết).
Co thắt phế quản: Nhẹ trung bình đồng vật β2 hít (albuterol, terbutaline), nặng hít epinephrine, đồng vận β2 0,25-0,5 IV.
Sốc phản vệ: điều trị theo phác đồ.
- Điều trị hỗ trợ khác
Chống suy thận bằng bù dịch tích cực, lợi tiểu cưỡng bức bằng Lasix, duy trì lượng nước tiểu 150ml/h.
Chạy thận nhân tạo hay lọc máu liên tục khi có chỉ định: suy thận cấp vô niệu, thừa nước (phù não, phù phổi), toan máu nặng, tăng kali, tăng ure máu.
Điều trị thay thế thận liên tục rất có hiệu quả trong việc đào thải độc tố nọc ong và cải thiện rối loạn chức năng cơ quan và giảm tỉ lệ tử vong ở bệnh nhân ong đốt nặng.
III. Dự phòng ong đốt và những biến chứng nghiêm trọng do nọc ong
Không trêu chọc phá tổ ong tránh ong tấn công bảo vệ tổ.
Phát quang bụi rậm quanh nhà, tiến vào khu vực nuôi ong phải có trang phục bảo hộ.
Hạn chế sử dụng nước hoa mỹ phẩm thu hút côn trùng khi đi vào rừng hay dã ngoại.
Khi trong nhà hoặc ngoài vườn có tổ ong thì bạn nên nhờ người có kinh nghiệm để dỡ bỏ tổ ong.
