Tác giả: TS. Đặng Thanh Phú
Ô nhiễm không khí đang trở thành vấn đề bức bách đối với hầu hết các đô thị trên thế giới và Việt Nam, bởi tình trạng ô nhiễm không khí gây ảnh hưởng rất lớn đến tình trạng sức khỏe của người dân. Vậy đâu là giải pháp để khắc phục ô nhiễm không khí tại các đô thị Việt Nam trong thời gian đến?.
Ô nhiễm không khí
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ô nhiễm không khí là sự ô nhiễm môi trường trong nhà hoặc ngoài trời bởi bất kỳ tác nhân hóa học, vật lý hoặc sinh học làm thay đổi các đặc tính tự nhiên của khí quyển.
Theo WHO, các chất gây ô nhiễm gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng bao gồm bụi mịn, carbon monoxide, ozone, nitơ dioxide và sulfur dioxide. Ô nhiễm không khí trong nhà và ngoài trời gây ra các bệnh về đường hô hấp và các bệnh khác, đồng thời còn là nguyên nhân quan trọng gây bệnh tật và tử vong.
10 quốc gia ô nhiễm không khí nhất thế giới năm 2024. Nguồn: IQAir
Có nhiều nguyên nhân gây ra tình trạng ô nhiễm không khí, trong đó các nguyên nhân thường thấy như đốt nhiên liệu hóa thạch, các thiết bị đốt trong gia đình, phương tiện giao thông cơ giới, các cơ sở công nghiệp và cháy rừng.
Dữ liệu của WHO cho thấy gần như toàn bộ dân số toàn cầu (99%) hít thở không khí vượt quá giới hạn khuyến cáo của WHO và chứa hàm lượng chất ô nhiễm cao, trong đó các quốc gia thu nhập thấp và trung bình chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Mỗi năm thế giới có khoảng 7 triệu người tử vong sớm do phơi nhiễm không khí ô nhiễm. Trong đó, bụi siêu mịn PM2.5 là yếu tố nguy hiểm hàng đầu, có khả năng thâm nhập sâu vào phổi, hệ tuần hoàn và gây ra hàng loạt bệnh nguy hiểm như tim mạch, đột quỵ, ung thư phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính.
Thực tế các nước và Việt Nam
Theo báo cáo Chất lượng Không khí Thế giới năm 2024 do IQAir (có trụ sở tại Thụy Sỹ) công bố, Bangladesh và Chad được xếp hạng là những quốc gia ô nhiễm nhất năm 2024, trong khi Delhi (Ấn Độ) là thủ đô ô nhiễm nhất. Báo cáo của IQAir còn cho thấy 74 trong số 100 thành phố và thị trấn ô nhiễm nhất nằm ở Ấn Độ, giảm nhẹ so với vị trí thứ 83 của năm trước. Mặc dù có những thành phố ô nhiễm nhất, Ấn Độ vẫn xếp thứ năm trên toàn cầu, sau Chad, Bangladesh, Pakistan, CH Dân chủ Congo về mức độ ô nhiễm quốc gia.
Bản đồ ô nhiễm không khí các thành phố toàn cầu 2024, trong đó các khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất nằm ở châu Á. Nguồn: IQAir.
Đáng chú ý, báo cáo của IQAir còn nhấn mạnh trên phạm vi toàn cầu, chỉ có 17% trong số gần 9.000 thành phố được khảo sát đáp ứng tiêu chuẩn ô nhiễm không khí của WHO, tức là mức trung bình hàng năm là 5 microgam/mét khối chất gây ô nhiễm PM 2.5. Loại bụi mịn này, chứa hỗn hợp các chất gây ô nhiễm khác có khả năng xuyên qua hàng rào máu não, là chỉ số được theo dõi rộng rãi nhất về ô nhiễm không khí. Trên thế giới hiện chỉ có 7 quốc gia gồm Úc, New Zealand, Bahamas, Barbados, Grenada, Estonia và Iceland đáp ứng được mức chất lượng không khí hàng năm của WHO, IQAir cho biết.
Đối với Việt Nam, báo cáo của IQAir cũng chỉ ra rằng năm 2025 tình trạng ô nhiễm không khí đã trở thành vấn đề môi trường nghiêm trọng nhất của Việt Nam. Trong năm 2024, Việt Nam đứng thứ 23 thế giới và thứ 2 Đông Nam Á về mức độ ô nhiễm không khí, chỉ sau Indonesia.
Trong số các đô thị trên cả nước, chỉ tính riêng tháng 3.2025, Hà Nội đã bị xếp dẫn đầu thế giới về ô nhiễm không khí theo thời gian thực, trong khi các đô thị lớn khác như Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Ninh cũng thường xuyên ghi nhận mức PM2.5 cao gấp 7-10 lần khuyến nghị của WHO.
Thực tế cho thấy, có nhiều nguyên nhân gây ra tình trạng ô nhiễm không khí tại Việt Nam, song chủ yếu tập trung vào các nguyên nhân như đốt rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp, giao thông (thủ phạm thầm lặng của đô thị), các công trình xây dựng không đảm bảo an toàn, hoạt động công nghiệp và sinh hoạt dân sinh. Riêng vấn đề đốt rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp, theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, mỗi năm có hơn 20 triệu tấn rơm rạ bị đốt bỏ, phát sinh hàng trăm nghìn tấn PM2.5, cùng khí độc hại như CO2, NO2, SO2, làm ô nhiễm nghiêm trọng cả ở khu vực ngoại ô và đô thị.
Tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị ở Việt Nam gây ra thiệt hại rất lớn, không chỉ về kinh tế thông qua chi phí y tế tăng cao, mà còn làm giảm năng suất lao động, suy giảm du lịch, chi phí phòng tránh (thiết bị lọc bụi, khẩu trang y tế, v.v..), hư hỏng cơ sở hạ tầng. Riêng thiệt hại về kinh tế, theo trang tapchimoitruong.vn ước tính khoảng trên 10 tỷ USD, chiếm khoảng từ 5-7% GDP, ô nhiễm môi trường làm suy giảm 10-15% năng suất lao động.
Các mô hình hay ở các nước
Trên thế giới hiện nay, Pháp được xem là quốc gia đi tiên phong trong đặt ra tham vọng giải quyết tình trạng ô nhiễm không khí, trong đó đạt được các mục tiêu về biến đổi khí hậu (BĐKH) của châu Âu vào năm 2030 và trung hòa carbon của Pháp vào năm 2050.
Ô nhiễm môi trường không khí ở thủ đô Paris, Pháp. Nguồn: Euractiv.
Để giải quyết bài toán về ô nhiễm, Pháp thực hiện tuân thủ các mục tiêu chính của Hiệp định Paris về BĐKH, đề ra các chiến lược về năng lượng và khí hậu của Pháp nhằm giải quyết các thách thức trong việc khử carbon, điện khí hóa theo lộ trình giao thông vận tải, phát triển giao thông chủ động, phát triển năng lượng tái tạo và thay đổi thói quen tiêu dùng thực phẩm theo hướng bền vững hơn.
Về chỉ tiêu cụ thể, Pháp đặt ra mục tiêu năm 2025, có 31,3% diện tích lãnh thổ được bao phủ bởi các khu bảo tồn, khoảng 10,4% trang trại tham gia canh tác hữu cơ vào năm 2023 trong khi mục tiêu của kế hoạch chiến lược quốc gia Pháp là 18% vào năm 2027. Ngoài các biện pháp trên, Pháp còn áp dụng biện pháp khác như giảm lưu lượng xe lưu thông trong thành phố, đánh số từ 1 đến 5 cho mức độ phát thải của các phương tiện, ưu tiên giao thông công cộng và đặc biệt là xây dựng cơ sở hạ tầng ưu tiên cho người đi xe đạp và đi bộ.
Cùng với Pháp, một quốc gia châu Âu khác cũng có cách làm hay để xử lý vấn đề ô nhiễm không khí, đó là nước Đức. Bộ Giao thông vận tải Đức đã đưa ra Chương trình Không khí Sạch hơn (Cleaner Air) với mục đích hạn chế khí thải từ các ô tô sử dụng động cơ chạy bằng dầu diesel tại 14 thành phố ô nhiễm nhất tại nước này. Ngoài ra, để quản lý ô nhiễm không khí, tại mỗi thành phố ở Đức đều có một cơ quan chuyên trách về ô nhiễm không khí chịu trách nhiệm vận hành, quản lý hệ thống quan trắc độc lập cung cấp các chỉ số ô nhiễm theo thời gian thực, không bên nào có thể can thiệp tác động vào kết quả quan trắc, không ai điều chỉnh máy đo.
Tại Mỹ, ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5 luôn được chính phủ quan tâm hàng đầu. Để giải quyết vấn đề này, chính phủ Mỹ đã thành lập Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ và ban hành Luật Không khí sạch. Với chính sách này, Mỹ luôn duy trì được mức bụi mịn thấp trong vòng hơn 2 thập kỷ qua.
Trong khi đó, một quốc gia ở khu vực Đông Nam Á là Singapore cũng đã có những cách làm hay nhằm xử lý hiệu quả ô nhiễm không khí. Cùng với chính sách thúc đẩy quan hệ đối tác tư nhân – công cộng – nhân dân, chính phủ Singapore còn mạnh dạn ứng dụng công nghệ như trang bị thiết bị máy lọc không khí khổng lồ, hệ thống xử lý rác thải không tạo ra khí đốt và bụi, các vật liệu tái chế thân thiện với môi trường dần thay thế nhựa và ni lông.
Bài học cho các đô thị tại Việt Nam
Từ thực tế ô nhiễm không khí tại các đô thị ở Việt Nam hiện nay, và nhìn ra các mô hình hay ở các nước trên thế giới trong xử lý vấn đề ô nhiễm không khí tại các đô thị, có thể nghĩ đến một số giải pháp để qua đó cải thiện được phần nào tình trạng ô nhiễm không khí tại các thành phố lớn trong nước, giúp bầu không khí đô thị trong lành, sạch, thân thiện và sinh thái hơn cho sức khỏe cộng đồng.
Điều đầu tiên trước hết có thể làm là nên xây dựng một chiến lược bài bản, có hệ thống với những tiêu chí và giải pháp đồng bộ để khắc phục tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị, trong đó cần xác định rõ các nguyên nhân căn cơ gây ra tình trạng ô nhiễm không khí hiện nay. Và từ chiến lược, có thể đưa ra các chương trình, kế hoạch cụ thể tựa như “Cleaner Air” của Đức, hay mô hình “ quan hệ đối tác tư nhân – công cộng – nhân dân” của Singapore, các chương trình thân thiện về môi trường để qua đó tạo được động lực góp phần mang lại môi trường lành mạnh hơn.
Ngoài ra, ở cấp chính phủ có thể xem xét thành lập một Cơ quan chuyên trách bảo vệ môi trường và ở cấp địa phương, bố trí một cơ quan chuyên trách bảo vệ môi trường không khí để theo dõi, đánh giá và có những giải pháp xử lý phù hợp tình trạng ô nhiễm không khí ngay tại các đô thị. Bên cạnh đó, có thể nghiên cứu để xây dựng và ban hành “Luật Không khí sạch” gắn mục tiêu nâng cao sức khỏe người dân và phúc lợi công cộng.
Cùng với đó, cần mạnh dạn, chủ động nghiên cứu và đưa vào ứng dụng các loại hình công nghệ cao như các “máy lọc không khí khổng lồ”, máy đo quan trắc môi trường không khí, hệ thống xử lý rác thải không tạo ra khí đốt và bụi, sử dụng các “vật liệu tái chế”, “vật liệu xây dựng thân thiện môi trường” nhằm giảm thiểu tình trạng ô nhiễm không khí ở các đô thị, qua đó đem lại sức khỏe cho người dân đô thị.
Ở góc độ phương tiện giao thông đô thị, một trong các nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm không khí, cần khuyến khích các loại hình phương tiện xe đạp, các phương tiện giao thông chạy bằng điện, có chính sách phù hợp để khuyển khích người dân chủ động và tự nguyện thay thế các loại phương tiện xe máy, ô tô chạy bằng diesel sang các phương tiện chạy bằng điện.
Tuy nhiên, trên hết vẫn là ý thức và trách nhiệm của người dân, kể cả doanh nghiệp đối với hành vi gây ra ô nhiễm không khí tại các đô thị. Chính phủ và các chính quyền địa phương cần tiếp tục thúc đẩy công tác tuyên truyền đến người dân, đi kèm với đó là việc ban hành các hình phạt hành chính và cả hình phạt dân sự đối với những ai cố ý gây ra ô nhiễm không khí tại các đô thị. Có vậy, mới đảm bảo được một môi trường sống lành mạnh, an toàn và mang lại sức khỏe cho người dân.
