Tác giả: TS. Hồ Đắc Thái Hoàng
Tác động sức khỏe của biến đổi khí hậu thường được nhắc đến qua các ca tử vong do nắng nóng hay sự lây lan của bệnh truyền nhiễm. Nhưng một loạt nghiên cứu mới cảnh báo rằng khủng hoảng này còn sâu rộng hơn nhiều: biến đổi khí hậu đang càng ngày càng được ghi nhận khả năng thúc đẩy những căn bệnh chết người nhất – các bệnh không lây nhiễm (NCDs) như tim mạch, tiểu đường, ung thư và hô hấp – trên mọi lứa tuổi.
Tình trạng khẩn cấp thầm lặng
Các bệnh không lây nhiễm hiện đã cướp đi 41 triệu sinh mạng mỗi năm, chiếm gần 3/4 tổng số ca tử vong toàn cầu. Trước đây, chúng thường gắn với lối sống, di truyền và tuổi tác. Giờ đây, các nhà khoa học cho rằng chính biến đổi khí hậu đã trở thành một động lực mạnh mẽ mới.
Cơ chế tác động của sự biến động các yếu tố thời tiết của biến đổi khí hậu và thời tiết bất thường rất đa dạng. Biên độ nhiệt biến động thể hiện qua nắng nóng cực đoan đẩy hệ tim mạch đến giới hạn. Không khí ô nhiễm làm nặng thêm bệnh hô hấp và tăng nguy cơ ung thư. Lũ lụt gây ô nhiễm nguồn nước, làm gián đoạn hệ thống y tế. Những cơn bão khắc nghiệt để lại sang chấn tâm lý, rồi biểu hiện thành bệnh lý cơ thể. Điều đáng lo ngại là tác động này không loại trừ bất cứ nhóm tuổi nào: từ trẻ em lên cơn hen suyễn đến người cao tuổi tử vong vì nhồi máu cơ tim, tất cả đều chịu ảnh hưởng.
Bằng chứng quy mô toàn cầu
Những cảnh báo này không chỉ mang tính giả thuyết. Chúng xuất phát từ một loạt nghiên cứu quy mô chưa từng có, dựa trên hàng trăm triệu hồ sơ bệnh nhân ở nhiều châu lục. Các nhóm nghiên cứu tại Đại học Monash, Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan, Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều trung tâm y khoa lớn đã kết hợp dữ liệu vệ tinh, giám sát chất lượng không khí và hồ sơ y tế điện tử để xác lập mối quan hệ nhân quả.
Một phân tích lớn với 300 triệu ca nhập viện tại 8 quốc gia dễ lũ lụt cho thấy: nguy cơ nhập viện vì bệnh mạn tính tăng từ 26% đến 61% khi tiếp xúc với lũ. Trong khi đó, một nghiên cứu khác trên 18.000 bệnh nhân ung thư phổi tại California phát hiện: khói cháy rừng làm tăng nguy cơ tử vong thêm 20%, và nguy hiểm nhất là với những người không hút thuốc.
Lũ lụt đã ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ nhập viện vì bệnh tim mạch tăng 35%, bệnh hô hấp 30%, tiểu đường 61% và ung thư 34%.
Nắng nóng, ô nhiễm và khói lửa: bộ ba sát thủ của khí hậu
Nắng nóng và hệ tim mạch
Mỗi 1°C nhiệt độ tăng thêm, tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch tăng 2,1%. Trong các đợt nắng nóng, nguy cơ này nhảy vọt gần 12%. Người cao tuổi và phụ nữ là nhóm chịu rủi ro cao nhất, bởi cơ thể phải hoạt động quá sức để tản nhiệt, khiến tim kiệt quệ.
Ô nhiễm không khí – kẻ giết người thầm lặng
Bụi mịn PM2.5 đang trở thành mối đe dọa hàng đầu do biến đổi khí hậu. Với trẻ em, ô nhiễm làm tăng nguy cơ mắc và tái phát bệnh hen. Gần một nửa trẻ em Mỹ sống trong khu vực có chất lượng không khí không an toàn. Với người trưởng thành, nhất là bệnh nhân tiểu đường, mỗi khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 μg/m³, nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2 tăng 10%.
Khói cháy rừng và ung thư
Khi cháy rừng xảy ra ngày càng thường xuyên, nó mang theo một làn sóng chất gây ung thư mới. Tiếp xúc với khói cháy rừng làm tăng nguy cơ tử vong ở bệnh nhân ung thư phổi 20%. Đặc biệt, người không hút thuốc chịu rủi ro tử vong cao hơn đến 55%. Các độc tố từ gỗ, nhựa, và cả amiăng trong công trình cháy lan ra hàng trăm kilômét, khiến cả những cộng đồng xa khu vực hỏa hoạn cũng bị phơi nhiễm.
Tiếp xúc với khói cháy rừng làm tăng nguy cơ tử vong ở bệnh nhân ung thư phổi
Lũ lụt và hiệu ứng dây chuyền
Tác động của lũ lụt kéo dài rất lâu sau khi nước rút. Nghiên cứu lớn nhất về lũ lụt và sức khỏe cho thấy: nguy cơ nhập viện vì bệnh tim mạch tăng 35%, bệnh hô hấp 30%, tiểu đường 61% và ung thư 34%. Nguồn nước ô nhiễm, nấm mốc trong nhà, cộng với hệ thống y tế bị gián đoạn khiến người dân dễ tổn thương trong nhiều tháng.
Gánh nặng không đều giữa các nhóm tuổi
Trẻ em, với hệ hô hấp và miễn dịch đang phát triển, chịu nhiều rủi ro khi mùa phấn hoa kéo dài kết hợp với ô nhiễm không khí. Người cao tuổi phải đối mặt với nguy cơ tử vong cao do suy giảm khả năng điều hòa thân nhiệt và nhiều bệnh nền đi kèm: 90% số ca tử vong do nắng nóng rơi vào nhóm này. Người trưởng thành mắc tiểu đường cũng đặc biệt dễ bị tổn thương: nhiệt độ cao làm thay đổi tốc độ hấp thu insulin, khiến việc kiểm soát đường huyết thêm khó khăn.
Ô nhiễm không khí, dị ứng do mùa hoa kéo dài
Ý nghĩa không thể bỏ qua
Với khoa học
Biến đổi khí hậu nay được nhìn nhận là yếu tố quyết định trong dịch tễ học bệnh mạn tính, mở ra các hướng nghiên cứu mới về stress tế bào, tương tác giữa ô nhiễm và gen, cũng như mối liên hệ giữa sang chấn tâm lý và bệnh thể chất.
Với xã hội
Chi phí kinh tế là khổng lồ. Riêng tác động đến sức khỏe tâm thần do khí hậu đã có thể tiêu tốn 47 tỷ USD mỗi năm vào 2030, và tăng lên hơn nửa nghìn tỷ USD vào giữa thế kỷ.
Với chính sách
Thông điệp rất rõ: y tế công cộng và ứng phó khí hậu phải hội nhập. Bệnh viện bắt đầu gia cố hạ tầng chống thời tiết cực đoan, dự trữ thuốc thiết yếu, và đào tạo nhân viên y tế về các tình huống khí hậu – sức khỏe. Nhiều chính phủ cũng đưa yếu tố y tế vào cam kết Paris, nhưng tiến triển vẫn còn chậm.
Tranh luận và giới hạn
Các nhà khoa học thừa nhận việc xác định nhân quả trực tiếp vẫn là thách thức do bệnh mạn tính có độ trễ hàng chục năm và nhiều yếu tố chồng chéo. Khác biệt vùng miền cũng khiến việc khái quát toàn cầu gặp khó khăn. Tuy nhiên, dữ liệu tử vong, nhập viện và chẩn đoán tăng đồng thời cho thấy đây không chỉ là kết quả của đo lường tốt hơn, mà là một gánh nặng bệnh tật thực sự.
Hướng tới tương lai
Thập kỷ tới sẽ chứng kiến các mô hình tích hợp nhiều yếu tố khí hậu, hệ thống cảnh báo sớm, và các chiến lược y tế thích ứng. Nhiều bệnh viện đã bắt đầu “khí hậu hóa” cơ sở hạ tầng, chuẩn bị kho thuốc khẩn cấp, và đào tạo nhân lực để sẵn sàng ứng phó.
Kết luận: Lời kêu gọi hành động
Biến đổi khí hậu không còn chỉ là vấn đề môi trường hay kinh tế: nó đã trở thành tình trạng y tế khẩn cấp toàn cầu. Trẻ em lên cơn hen vì khói cháy rừng, người tiểu đường đối mặt biến chứng chết người trong đợt nắng nóng, người cao tuổi tử vong trong mùa hè bình thường – tất cả đã và đang xảy ra.
Các bệnh mạn tính từng được xem là sản phẩm của tuổi tác, lối sống hay may rủi. Hôm nay, chúng cũng là những căn bệnh của kỷ nguyên khí hậu. Nếu không hành động khẩn cấp, sức ép kép từ khí hậu và bệnh mạn tính sẽ định hình lại bức tranh y tế toàn cầu cho nhiều thế hệ tới.
Tài liệu tham khảo
Alvarado-Calvo, A., Alvarado-Rodríguez, Y., Cruz-Mora, K., Mora-Jiménez, J., Arguedas-Chacón, S. and Zavaleta-Monestel, E., 2025. Trends and Association of Environmental Exposure and Climate Change with Non-Communicable Diseases in Latin America. Healthcare, 13(14), p.1653. doi:10.3390/healthcare13141653.
Chen, R., Yin, P., Wang, L., Liu, C., Niu, Y., Wang, W., Jiang, Y., Liu, Y., Liu, J., Qi, J. and You, J., 2018. Association between ambient temperature and mortality risk and burden: time series study in 272 main Chinese cities. BMJ, 363, p.k4306. doi:10.1136/bmj.k4306.
Khraishah, H., Alahmad, B., Ostergard, R.L., AlAshqar, A., Albaghdadi, M., Vellanki, N., Chowdhury, M.M., Al-Kindi, S.G., Zanobetti, A., Gasparrini, A. and Rajagopalan, S., 2022. Climate change and cardiovascular disease: implications for global health. Nature Reviews Cardiology, 19(12), pp.798-812. doi:10.1038/s41569-022-00720-x.
Yu, W., Guo, Y., Shi, L. and Li, S., 2020. The association between long-term exposure to low-level PM2.5 and mortality in the state of Queensland, Australia: a modelling study with the difference-in-differences approach. PLoS Medicine, 17(6), p.e1003141. doi:10.1371/journal.pmed.1003141.
Gasparrini, A., Guo, Y., Sera, F., Vicedo-Cabrera, A.M., Huber, V., Tong, S., de Sousa Zanotti Stagliorio Coelho, M., Saldiva, P.H.N., Lavigne, E., Correa, P.M. and Ortega, N.V., 2017. Mortality risk attributable to high and low ambient temperature: a multicountry observational study. The Lancet, 389(10081), pp.1877-1887. doi:10.1016/S0140-6736(16)32283-X.
Brook, R.D., Rajagopalan, S., Pope, C.A., Brook, J.R., Bhatnagar, A., Diez-Roux, A.V., Holguin, F., Hong, Y., Luepker, R.V., Mittleman, M.A. and Peters, A., 2010. Particulate matter air pollution and cardiovascular disease: an update to the scientific statement from the American Heart Association. Circulation, 121(21), pp.2331-2378. doi:10.1161/CIR.0b013e3181dbece1.
World Health Organization, 2023. Climate change and noncommunicable diseases: connections. Available at: https://www.who.int/news/item/02-11-2023-climate-change-and-noncommunicable-diseases-connections [Accessed 10 September 2025].
Revuelta Iniesta, R., Pacholczak, R., Fernández, M.Á., García-Martín, M., Arias Rivera, S., Martín-Delgado, M.C. and García-Botella, A., 2023. Global warming and heat wave risks for cardiovascular diseases. Revista Portuguesa de Cardiologia, 42(12), pp.1031-1038. doi:10.1016/j.repc.2023.06.003.
Rajagopalan, S., Al-Kindi, S.G. and Brook, R.D., 2018. Air pollution and cardiovascular disease: JACC state-of-the-art review. Journal of the American College of Cardiology, 72(17), pp.2054-2070. doi:10.1016/j.jacc.2018.07.099.
Seaton, A., Godden, D., MacNee, W. and Donaldson, K., 1995. Particulate air pollution and acute health effects. The Lancet, 345(8943), pp.176-178. doi:10.1016/s0140-6736(95)90173-6.
Zanobetti, A. and Schwartz, J., 2008. Temperature and mortality in nine US cities. Epidemiology, 19(4), pp.563-570. doi:10.1097/EDE.0b013e31816d652d.
Chen, K., Wolf, K. and Breitner, S., 2018. Two-way effect modifications of air pollution and air temperature on total natural and cardiovascular mortality in eight European urban areas. Environment International, 116, pp.186-196. doi:10.1016/j.envint.2018.04.021.
Hayes, K., Blashki, G., Wiseman, J., Burke, S. and Reifels, L., 2018. Climate change and mental health risks in Australia: a preview of adaptation strategies. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(9), p.2102. doi:10.3390/ijerph15092102.
Chen, R., Zhang, Y., Yang, C., Zhao, Z., Xu, X. and Kan, H., 2013. Acute effect of ambient air pollution on stroke mortality in the China air pollution and health effects study. Stroke, 44(4), pp.954-960. doi:10.1161/STROKEAHA.111.673442.
Dominici, F., Peng, R.D., Bell, M.L., Pham, L., McDermott, A., Zeger, S.L. and Samet, J.M., 2006. Fine particulate air pollution and hospital admission for cardiovascular and respiratory diseases. JAMA, 295(10), pp.1127-1134. doi:10.1001/jama.295.10.1127.
Li, T., Horton, R.M. and Kinney, P.L., 2013. Projections of seasonal patterns in temperature‐related deaths for Manhattan, New York. Nature Climate Change, 3(8), pp.717-721. doi:10.1038/nclimate1902.
Thompson, R., Hornigold, R., Page, L. and Waite, T., 2018. Associations between high ambient temperatures and heat waves with mental health outcomes: a systematic review. Public Health, 161, pp.171-191. doi:10.1016/j.puhe.2018.06.008.
Alahmad, B., Khraishah, H., Royé, D., Vicedo‐Cabrera, A.M., Guo, Y., Papatheodorou, S.I., Achilleos, S., Acquaotta, F., Armstrong, B., Bell, M.L. and Pan, S.C., 2023. Associations between extreme temperatures and cardiovascular cause-specific mortality: Results from 27 countries. Circulation, 147(1), pp.35-46. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.122.061832.
Xu, Z., FitzGerald, G., Guo, Y., Jalaludin, B. and Tong, S., 2016. Impact of heatwave on mortality under different heatwave definitions: a systematic review and meta-analysis. Environment International, 89, pp.193-203. doi:10.1016/j.envint.2016.02.007.
Anderson, G.B. and Bell, M.L., 2009. Weather-related mortality: how heat, cold, and heat waves affect mortality in the United States. Epidemiology, 20(2), pp.205-213. doi:10.1097/EDE.0b013e318190ee08.
Singhal, S., 2025. Wildfire smoke exposure and lung cancer survival in California. Journal of Clinical Oncology, 43(16_suppl), p.1507. doi:10.1200/JCO.2025.43.16_suppl.1507.
World Health Organization, 2025. Environmental Risk factors for NCDs and Mental Health – Thematic Dialogue. Available at: https://cdn.who.int/media/docs/default-source/ncds/4th-high-level-meeting-of-ncds/concept-note—thematic-dialogue-on-environmental-risk-factors-for-ncds-and-mental-health—30-april-2025.pdf [Accessed 10 September 2025].
He, C., Liu, L., Fang, Y., Wang, J., Xie, M., Zhao, M., Rong, Z. and Tse, L.A., 2025. Hospitalization risks associated with floods in a multi-country study. Nature Water, 3(5), pp.418-428. doi:10.1038/s44221-025-00425-8.
Reuters, 2025. Wildfire smoke exposure may shorten lung cancer survival. Reuters, 31 May. Available at: https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/wildfire-smoke-exposure-may-shorten-lung-cancer-survival-2025-05-31/ [Accessed 10 September 2025].
World Health Organization, 2025. Climate Change Impacting Efforts Against NCDs & Mental Health. Available at: https://www.health.gov.bb/News/Press-Releases/Climate-Change-Impacting-Efforts-A [Accessed 10 September 2025].
UC Davis Health, 2025. World’s largest study reveals the long-term health impacts of flooding. UC Davis Health News, 16 April. Available at: https://health.ucdavis.edu/news/headlines/wildfire-pollution-may-lower-survival-of-lung-cancer-patients/2025/05 [Accessed 10 September 2025].
UC Davis Health, 2025. Wildfire pollution may lower survival of lung cancer patients. UC Davis Health News, 26 May. Available at: https://health.ucdavis.edu/news/headlines/wildfire-pollution-may-lower-survival-of-lung-cancer-patients/2025/05 [Accessed 10 September 2025].
IPP Media, 2025. Climate change contributes to mental health issues, NCDs. The Guardian, 16 March. Available at: https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/climate-change-contributes-to-mental-health-issues-ncds-2025-03-17-153812 [Accessed 10 September 2025].
Palinkas, L.A., 2020. Global climate change, population displacement, and public health impacts. Global Public Health, 15(7), pp.997-1007. doi:10.1080/17441692.2020.1742346.
The Lancet Oncology, 2025. Fires and their smouldering health effects. The Lancet Oncology, 26(2), pp.e57-e58. doi:10.1016/S1470-2045(25)00025-7.
United Global Mental Health, 2025. Mental Health in Nationally Determined Contributions. Available at: https://unitedgmh.org/app/uploads/2025/04/Mental-health-in-NDCs-2025.pdf [Accessed 10 September 2025].
The Lancet Planetary Health, 2024. The emerging syndemic of climate change and non-communicable diseases. The Lancet Planetary Health, 8(7), pp.e502-e515. doi:10.1016/S2542-5196(24)00112-8.
Harvard T.H. Chan School of Public Health, 2024. Asthma and Air Pollution: Protecting Children’s Health. Available at: https://hsph.harvard.edu/research/climate-health-c-change/climate-kids-and-health/asthma/ [Accessed 10 September 2025].
European Society of Cardiology, 2025. Extreme Heat’s Impact on Cardiovascular Health Risk. Radcliffe Cardiology, 11 August. Available at: https://www.radcliffecardiology.com/news/esc-scientific-statement-extreme-heat-poses-significant-cardiovascular-risk [Accessed 10 September 2025].
Alahmad, B., 2025. Extreme heat can worsen diabetes. Harvard T.H. Chan School of Public Health News, 5 February. Available at: https://hsph.harvard.edu/news/extreme-heat-can-worsen-diabetes/ [Accessed 10 September 2025].
