Tác giả: TS. Đặng Thanh Phú
Nhận thức của chính quyền và người dân về tầm quan trọng và lợi ích của con sông đối với cảnh quan đô thị, cho sức khỏe con người và tác động xã hội ngày càng gia tăng trong thời gian gần đây. Đây là yêu cầu cấp bách để phục hồi, khai thác các dòng sông phù hợp với phát triển các đô thị tại Việt Nam.
Quá trình hình thành và phát triển của nhiều thành phố trên thế giới có gắn liền chặt chẽ với các dòng sông chảy xuyên qua thành phố, tạo dấu ấn đặc biệt và tạo sức hấp dẫn cho thành phố. Lẽ thường, các con sông là mạch sống của con người nhờ nó cung cấp nước cho cư dân và nông nghiệp tưới tiêu. Nó còn là phương tiện giao thông chính, kết nối giữa các vùng miền, các hoạt động thương mại và vận chuyển hàng hóa. Và xa hơn, là yếu tố phòng thủ trong quốc phòng an ninh.
Tuy nhiên, với quá trình đô thị hóa nhanh chóng, đã có nhiều dòng sông trên thế giới bị suy thoái nghiêm trọng, dẫn đến ô nhiễm nguồn nước, thay đổi dòng chảy gây ra tình trang ngập lụt đô thị, thay đổi hệ sinh thái, ảnh hưởng cấu trúc giao thông đường thủy. Việc khôi phục lại các dòng sông và phát huy vai trò của nó vì vậy đang trở thành vấn đề cấp bách tại các đô thị ở Việt Nam để vừa giải quyết được các vấn đề nêu trên, vừa mang lại vẻ đẹp cho các thành phố.
Hội tụ các yếu tố cảnh quan, kiến trúc đô thị
Trong quy hoạch đô thị, nhìn chung không có một mẫu số chung để xây dựng và thiết kế một thành phố theo vị trí tự nhiên của dòng sông tại thành phố đó. Tùy mỗi quốc gia, hay tùy vào thực tế văn hóa của mỗi địa phương có thể thiết kế đô thị có dòng sông chảy qua một cách phù hợp, phản ánh được nét văn hóa riêng biệt của thành phố hay chính quốc gia đó. Có thể nôm na gọi quy luật đó là “hệ phong thủy” của từng nơi.
Sông Hương ở Huế
Tuy nhiên, theo giới chuyên môn về kiến trúc hay quy hoạch đô thị, vẫn có một số quy định phổ biến để nhận diện và thiết kế các đô thị theo hướng thuận của dòng sông chảy qua đô thị đó. Hướng thuận của dòng sông ở đây có nghĩa là đô thị sẽ hướng mặt hay xoay lưng ra phía sông. Việc hướng mặt ra sông còn tùy thuộc vào các yếu tố lớn bé của dòng sông, dòng chảy và độ sâu hay nông của dòng sông. Song phổ biến nhất là đô thị sẽ hướng ra mặt sông khi dòng sông đó có công năng sử dụng được mặt nước lớn, như giao thông đường thủy, các bến cảng, các công trình văn hóa, lịch sử của thành phố. Ngược lại, đô thị sẽ quay lưng ra sông khi công năng sử dụng mặt nước ít, giao thông đường bộ có mật độ sử dụng lớn hơn, sông có dòng chảy xiết và không phù hợp để phát triển các tuyến vận tải đường thủy, không nằm trong mạng lưới kết nối với các dòng sông khác.
Bên cạnh đó, không chỉ liên quan đến yếu tố kiến trúc đô thị, các con sông chảy qua thành phố còn phản ánh tính tương quan với các yếu tố về không gian, cảnh quan, sinh thái, các không gian vui chơi giải trí. Với các tiêu chí này, nên đa phần chính quyền các thành phố thiết kế đô thị hướng ra phía sông để phục vụ chính cho các nhu cầu của người dân sở tại.
Vẫn loay hoay ở các đô thị lớn của Việt Nam
Tại các đô thị lớn ở Việt Nam hiện nay, các địa phương dường như khá bối rối trong xác định hướng đô thị hướng ra hay quay lưng với các dòng sông. Ở nhiều địa phương, tên các dòng sông thường gắn liền với các địa danh thiên nhiên nổi bật của địa phương đó, như sông Hồng gắn liền với các tỉnh, thành phía Bắc như Yên Bái, Phú Thọ, Hà Nội, Hưng Yên, Thái Bình, sông Hương gắn liền Huế, sông Hàn gắn liền với Đà Nẵng, thành phố Hồ Chí Minh có sông Sài Gòn. So với các đô thị lớn của Việt Nam, Hà Nội là thành phố có nhiều dòng sông chảy qua, như: sông Hồng, sông Đà, sông Đuống, sông Tô Lịch, sông Tích, sông Đáy, sông Kim Ngưu, sông Nhuệ, sông Cầu, sông Cà Lồ. Do vậy, đô thị ở Hà Nội có nhiều khác biệt.
Sông Hồng ở Hà Nội. Nguồn: VGP.
Vấn đề hiện nay là các con sông chưa được quy hoạch, khai thác và sử dụng đúng công năng của nó. Các lợi ích của các dòng sông tại các đô thị Việt Nam chưa thật sự được đánh giá một cách đầy đủ, từ yếu tố tưới tiêu nông nghiệp đến nguồn cung nước sạch phục vụ sinh hoạt của người dân, và cảnh quan sinh thái, không gian giải trí, văn hóa, kiến trúc cảnh quan đô thị, v.v… đã dẫn đến những vấn đề bất cập.
Cụ thể, các dòng sông tại Việt Nam đang phải đối diện với các vấn đề như ô nhiễm nước, ngập úng, sạt lở bờ sông. Trong đó, ô nhiễm nước do nước thải sinh hoạt và công nghiệp chưa qua xử lý đổ trực tiếp ra sông, làm suy giảm chất lượng nước và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Ngập úng do hệ thống thoát nước đô thị quá tải, quy hoạch đô thị chưa phù hợp và biến đổi khí hậu, gây thiệt hại lớn về kinh tế và đời sống nhân dân. Thêm nữa, sạt lở bờ sông, đặc biệt ở các khu vực ven sông, gây nguy hiểm cho người dân và cơ sở hạ tầng.
Hồi sinh các con sông ở đô thị Việt Nam
Trong những năm gần đây, chính quyền và người dân tại các địa phương đã có những thay đổi quan trọng trong nhận thức về vai trò và ý nghĩa của các dòng sông trong quy hoạch đô thị. Nhờ vậy, đã có những điều chỉnh tuy có hơi trễ, song vẫn được xem là kịp thời và đúng lúc để mang lại hơi thở, nhịp đập của các dòng sông.
Hà Nội hiện là một thành phố điển hình trong các thành phố đang nỗ lực để phục hồi lại dòng sông. Đến nay, Hà Nội đã xây dựng Đề án để hồi sinh các con sông với mục đích khai thác các giá trị lịch sử, văn hóa theo hướng phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, phục hồi chất lượng môi trường nước, phát triển đồng bộ kỹ thuật kết hợp quy hoạch kiến trúc cảnh quan các dòng sông nội đô. Hà Nội đang hướng ra phía dòng sông thay vì quay lưng với nó.
Diện mạo mới của sông Tô Lịch sau cải tạo. Nguồn: Báo Nhân dân
Các kết quả ban đầu trong phục hồi sông Tô Lịch có thể được xem là điểm nhấn trong nỗ lực quyết tâm của thành phố. Trong khi đó, thành phố Hồ Chí Minh đang triển khai các dự án trọng điểm để phục hồi và cải thiện kênh rạch, dòng sông như rạch Xuyên Tâm, kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, kênh Tân Hóa – Lò Gốm. Những nỗ lực của thành phố là nhằm giảm thiểu tình trạng ô nhiễm, cải thiện môi trường sống và đặc biệt là diện mạo đô thị và sức khỏe người dân.
Tuy nhiên, để phát huy vai trò của các dòng sông tại các đô thị ở Việt Nam, xét về tổng thể cần nghiên cứu kỹ lưỡng để đề ra một chiến lược tổng thể, có chiều sâu, dài hạn và phù hợp với bối cảnh phát triển chung của đất nước, cũng như điều kiện phát triển thực tiễn của mỗi địa phương.
Theo đó, trước hết là cần có các giải pháp kỹ thuật để phục hồi các dòng sông theo hướng tập trung cải thiện các điều kiện thủy văn, địa mạo, hệ sinh thái trong hệ thống sông. Qua đó, giúp phục hồi tình trạng ban đầu của các dòng sông, mang lại hơi thở và nhịp đập cho chính trạng thái ban đầu của nó, giải quyết được vấn đề mất cân bằng đa dạng sinh học, ô nhiễm của các dòng sông.
Ngoài ra, để phát huy và khai thác hiệu quả yếu tố dòng sông trong quy hoạch phát triển các đô thị, cần đặt vị trí các dòng sông trong bài toán quy hoạch chung của thành phố dựa vào các yếu tố văn hóa, chính trị, kinh tế, lịch sử, du lịch, cảnh quan, địa lý, khí hậu, thời tiết, giao thông đường thủy, kể cả văn hóa vùng miền của mỗi địa phương.
Nhìn chung, việc quay mặt hay xoay lưng của các đô thị hướng đến các dòng sông cần căn cứ đánh giá vào các yếu tố trên, miễn là đảm bảo được sự phát triển bền vững của thành phố, phục vụ không gian sinh hoạt chung của người dân. Bên cạnh vấn đề tạo cơ chế để sử dụng hiệu quả, cần xét đến vai trò và ý nghĩa của các dòng sông trong các yếu tố về nghệ thuật kiến trúc cảnh quan đô thị, là nguồn cảm hứng để sáng tạo và đổi mới với mục đích làm hài hòa giữa dòng sông với cảnh quan đô thị của thành phố và lợi ích dân sinh./.
