Tác giả: TS. Đặng Thanh Phú
Ô nhiễm không khí là nguyên nhân chính gây ra thiệt hại kinh tế và tác động tiêu cực đến sức khỏe của con người. Đã có nhiều giải pháp để giảm thiểu tình trạng trên, bao gồm hình thành một vùng phát thải thấp. Liệu chăng sẽ phù hợp tại các đô thị của Việt Nam.
Để giảm thiểu tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị, nhiều nơi đã áp dụng các giải pháp như khu vực không phát thải (zero-emission zone – ZEZ), vùng phát thải cực thấp (Ultra Low Emission Zone – ULEZ), vùng phát thải thấp (Low Emission Zone – LEZ), trong đó vùng phát thải thấp hiện được xem là giải pháp khá phổ biến và được nhiều nơi trên thế giới áp dụng rộng rãi.
Khác với khu vực không phát thải vốn được hiểu là khu vực chỉ cho phép xe không phát thải (ZEV), người đi bộ và người đi xe đạp được phép ra vào không hạn chế và thì khu vực phát thải thấp là khu vực hạn chế hoặc cấm các phương tiện gây ô nhiễm vào khu vực nhằm mục đích cải thiện chất lượng không khí. Khu vực phát thải thấp có thể kết hợp hình thức thu phí hoặc không, tùy thuộc vào quy định ở mỗi nơi.
Vùng phát thải thấp (LEZ) là gì
Cho đến nay, khu vực hay vùng phát thải thấp đang ngày càng trở nên phổ biến và được chính phủ nhiều nước trên thế giới áp dụng rộng rãi nhằm giảm thiểu tình trạng ô nhiễm không khí trong đô thị. LEZ thực chất là một cơ chế có tính địa phương phổ biến nhất được đưa ra để điều chỉnh ô nhiễm không khí liên quan đến tình trạng giao thông.
Tại nhiều nước trên thế giới, từ Anh, Mỹ, Pháp, Trung Quốc, Ấn Độ, Singapore hay các quốc gia khác, chính phủ các nước nỗ lực cải thiện chất lượng môi trường bằng cách kiểm soát và giảm thiểu phát thải giao thông tại các đô thị lớn. Tùy vào tình hình, đặc điểm của mỗi nước mà chính phủ hay chính quyền địa phương đã chủ động đưa ra nhiều giải pháp đa dạng để hạn chế khí thải từ phương tiện giao thông.
Ví như ở Anh, để triển khai vùng phát thải thấp, nước này cấm xe xăng đạt chuẩn dưới Euro 4, xe diesel đạt chuẩn dưới Euro 6, đồng thời đưa ra mức phí đối với xe quá chuẩn muốn vào LEZ phải đóng mức phí 432.000 đồng/ngày. Tương tự, tại Scotland, cấm xe xăng đạt chuẩn dưới Euro 4, xe diesel đạt chuẩn dưới Euro 6 vào khu vực LEZ, đưa ra mức phạt từ 2 triệu đồng lên mức 33 triệu đồng với xe vi phạm 5 lần trở lên. Với Đức, cấm xe không có nhãn dán xanh, tức loại nhãn cấp cho loại xe đạt chuẩn Euro 4 trở lên; mức phạt thì tùy nơi, và thường vào khoảng 2,9 triệu đồng. Tại Trung Quốc, cấm hầu hết các loại xe không đạt chuẩn Euro, đồng thời chịu mức phạt là 360.000 đồng và được yêu cầu ra khỏi vùng phát thải thấp ngay lập tức. Tại Hàn Quốc, cấm xe xăng sản xuất trước năm 1987 và xe dầu sản xuất trước năm 2002, đồng thời đưa ra mức phạt 2,6 triệu đồng và tăng lên mức 5,2 triệu đồng nếu bị phát hiện lần 3 trở lên. Trung Quốc là quốc gia đã áp dụng vùng phát thải thấp tại 4 thành phố lớn, như: Thâm Quyến, Phật Sơn, Đông Quan và Hàng Châu.
Thành phố Thâm Quyến, Trung Quốc áp dụng vùng phát thải thấp. (Nguồn: Reuters)
Tác dụng của LEZ
Việc áp dụng khu vực phát thải thấp (LEZ) đã đem lại nhiều kết quả hữu hiệu tại nhiều thành phố trên thế giới. Như ở London của Anh, kể từ khi áp dụng LEZ, lượng khí N02 đã giảm xuống 32µg/m3, lượng khí thải giao thông xuống 9%, lượng khí CO2 xuống 13%. Lượng khí thải PM10 từ xe buýt đã giảm khoảng 90% từ năm 2000 đến năm 2010, đồng thời tăng thêm 32% quãng đường di chuyển thông qua mạng lưới xe buýt mở rộng.
Tại Berlin, nhờ áp dụng LEZ, thành phố đã giảm được lượng PM10, vượt tiêu chuẩn chất lượng không khí PM10 của EU từ 28 xuống mức 24 mỗi năm, nồng độ hạt diesel giảm 14-22% (Berlin đã giảm 58% lượng hạt diesel, thành phần nguy hiểm nhất của vật chất dạng hạt) và nồng độ PM10 giảm 3% trên các tuyến đường chính.
Với Milan (Ý), thành phố này đã áp dụng một mô hình LEZ có thu phí và không cho phép các phương tiện phát thải cao đi vào (áp dụng tiêu chuẩn tối thiểu được phép là xe diesel Euro 3, hoặc xe xăng Euro 1). Nhờ vậy, thành phố Milan đã giảm được lượng khí thải CO2 và làm sạch thành phố.
Theo kết quả nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy việc áp dụng LEZ như trường hợp ở London đã làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh về hô hấp và tim mạch, cải thiện chất lượng không khí trong thành phố. Còn ở Paris (Pháp) việc áp dụng LEZ đã giúp giảm lượng xe hơi cũ, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng và xe đạp, qua đó giảm thiểu được tình trạng ô nhiễm không khí.
Thực trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn
Tại các đô thị lớn của Việt Nam hiện nay, tình trạng ô nhiễm không khí đang thật sự đáng báo động. Tình trạng ô nhiễm không khí do nhiều nguyên nhân khác nhau, song chủ yếu từ các phương tiện giao thông cơ giới gây ra. Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, vấn đề ô nhiễm không khí tại Việt Nam chủ yếu tập trung hai thành phố lớn Hà Nội và Hồ Chí Minh, thành phần ô nhiễm chủ yếu được xác định là bụi đường, gồm bụi PM10 và bụi mịn PM2.5. Nguyên nhân chủ yếu là từ các phương tiện giao thông cũ, các loại xe tải chạy bằng dầu DO cũ, xe chở vật liệu xây dựng, v.v…
Với Hà Nội, mức độ bụi mịn PM2.5 thời gian gần đây luôn vượt ngưỡng cho phép và thành phố thường xuyên lọt vào danh sách các thành phố có chất lượng không khí kém nhất trên thế giới. Theo các kết quả nghiên cứu cho thấy, nồng độ bụi mịn tại Hà Nội có lúc lên đến 150µg/m3, cao gấp ba lần mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là 50µg/m3.
Như vậy, ô nhiễm không khí tại các thành phố lớn của Việt Nam như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, tình trạng ô nhiễm không khí do các phương tiện cơ giới gây ra, đã không những ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân mà còn tác động xấu đến nền kinh tế các địa phương. Các bệnh lý về đường hô hấp, tim mạch gia tăng tạo gánh nặng cho hệ thống y tế, khiến chi phí điều trị tăng cao và giảm năng suất lao động.
Việc áp dụng mô hình khu vực phát thải thấp tại các đô thị lớn của Việt Nam sẽ không dễ dàng, bởi: hệ thống giao thông công cộng chưa tốt, đồng bộ; nhiều phương tiện lưu thông trong khu vực đô thị hiện nay khá cũ kỹ, các phương tiện giao thông sử dụng năng lượng sạch, tái tạo còn thiếu; chưa đưa ra các tiêu chuẩn khí thải nghiêm ngặt như tiêu chuẩn của khu vực châu Âu (Euro các cấp 3,4,5,6 đạt chuẩn và áp dụng chung); thiếu các chính sách xử phạt hành chính đối với các loại phương tiện phát thải cao; việc chuyển đổi phương tiện cơ giới cũ sang xe mới, sử dụng năng lượng sạch sẽ tốn kém với người dân, đặc biệt là người lao động phổ thông.
LEZ – giải pháp cho Việt Nam
Như vậy, so với các nước trên thế giới, Việt Nam là quốc gia đi khá chậm để triển khai áp dụng mô hình khu vực phát thải thấp (LEZ) tại các đô thị lớn của đất nước. Việc áp dụng LEZ trong giai đoạn hiện nay tại Việt Nam là một giải pháp có thể xem xét và cân nhắc kỹ lưỡng, bởi suy cho cùng đây là một trong các giải pháp giúp giảm thiểu lượng khí thải từ các phương tiện giao thông, góp phần cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe của người dân.
Tuy nhiên, để áp dụng và thực hiện hiệu quả khu vực phát thải thấp (LEZ) tại Việt Nam, cần có một số giải pháp sau:
Một là, tiến hành khảo sát và lập danh mục các khu vực có mật độ dân số, phương tiện giao thông cao để tiến hành khoanh vùng, thiết lập các khu vực phát thải thấp. Triển khai điều tra và thống kê số liệu các loại phương tiện giao thông quá cũ có lượng phát thải cao, các đối tượng sử dụng các loại phương tiện ra vào thường xuyên trong khu vực phát thải thấp (dự kiến được thiết lập), từ đó khuyến nghị các chính sách phù hợp.
Hai là, trên cơ sở tham khảo các mô hình hiệu quả của các nước, Việt Nam cần đánh giá thực trạng tại các đô thị lớn trong nước, như ở Hà Nội, hay thành phố Hồ Chí Minh để quy hoạch các vùng phát thải thấp tại các thành phố lớn này. Với Hà Nội, hay thành phố Hồ Chí Minh, trước mắt cần ưu tiên lựa chọn các khu vực (phường, quận) có vấn đề nghiêm trọng về ô nhiễm không khí do mật độ phương tiện giao thông gây ra để làm thí điểm vùng phát thải thấp, và nếu thành công sẽ mở rộng sang các khu vực khác.
Ba là, nghiên cứu tham khảo Bộ tiêu chuẩn khí thải Euro để áp dụng tại Việt Nam. Đây là bộ tiêu chuẩn khí thải euro do Liên minh châu Âu (EU) và các quốc gia thành viên khu vực kinh tế châu Âu (EEA) đặt ra nhằm quy định giới hạn các loại khí phát thải từ các loại phương tiện giao thông, qua đó hạn chế khí thải, bảo vệ khí hậu và tránh được tình trạng ô nhiễm không khí.
Bốn là, Xem xét khả năng thu phí các loại phí kẹt xe, tắc nghẽn đối với các phương tiện giao thông đi vào các khu vực phát thải thấp, đặc biệt trong các khung giờ cao điểm. Chính sách này vừa giúp cải thiện tình trạng quá tải các phương tiện tham gia giao thông, giảm thiểu các vụ tai nạn giao thông, đồng thời khắc phục được tình trạng ô nhiễm do các phương tiện gây ra, qua đó tạo ra được một khu vực có không khí an toàn và lành mạnh.
Năm là, cần có các chính sách hỗ trợ người dân để chuyển đổi xe cũ sang xe mới, chuyển đổi các loại xe ô tô, xe máy, xe đạp điện, hay sử dụng năng lượng tái tạo, sạch hơn thay vì các loại phương tiện sử dụng xăng, diesel gây phát thải cao; có lộ trình và chính sách hỗ trợ tài chính để giúp người dân chủ động, tích cực và có trách nhiệm trong chuyển đổi phương tiện giao thông phù hợp; vận động, tuyên truyền cho người dân để hiểu và tham gia tự nguyện vào sinh hoạt tại các khu vực phát thải thấp với môi trường trong lành và sức khỏe an toàn cho bản thân họ.
Sáu là, chuẩn bị các cơ sở hạ tầng thiết yếu cho khu vực phát thải thấp. Việc chuyển đổi các phương tiện đi lại cũ kỹ sang xe điện cần bố trí các trạm sạc điện an toàn tại các vị trí phù hợp (khu dân cư, công sở, siêu thị, khu vui chơi công cộng, v.v…). Đồng thời cũng cần xem xét tạo điều kiện, hỗ trợ cho các doanh nghiệp về giảm, giản thuế khi cung ứng các phương tiện đi lại bằng điện, hay các thiết bị liên quan đến điện và năng lượng tái tạo./.
