Tác giả: TS Hồ Đắc Thái Hoàng
Năm 2025 không chỉ là một năm “bùng nổ công nghệ” về lĩnh vực công nghiệp, mà là một điểm ngoặt kinh tế khi ba lĩnh vực khoa học lớn – năng lượng tái tạo, trí tuệ nhân tạo và y sinh cá thể hóa – đồng loạt chuyển từ giai đoạn thí nghiệm sang giai đoạn triển khai quy mô nền kinh tế. Hệ quả là một làn sóng tái cấu trúc: từ chi phí biên năng lượng, đến năng suất R&D, đến gánh nặng bệnh tật và thị trường dược phẩm toàn cầu. Dưới góc nhìn kinh tế – khoa học, HUSTA giới thiệu 3 khía cạnh để thấy cách “dịch chuyển thị trường” và định hình lại địa chính trị chuỗi cung ứng, lợi thế cạnh tranh quốc gia, và mô hình tăng trưởng khởi động từ 2026 và trong thập kỷ tới.
Từ phòng thí nghiệm đến nền kinh tế
Năm 2025 đánh dấu năm đầu tiên điện mặt trời và điện gió vượt qua than đá về sản lượng điện toàn cầu trong nhiều khu vực, với tỷ trọng solar + wind đạt khoảng 17,6% điện toàn cầu trong 9 tháng đầu năm, tăng từ 15,2% cùng kỳ 2024. Con số này phản ánh không chỉ sự gia tăng công suất lắp đặt, mà là một bước ngoặt hệ thống: năng lượng tái tạo không còn là “dự án thí điểm” mà đã trở thành hạ tầng cốt lõi của hệ thống điện.
Hình 1. 91% các dự án năng lượng tái tạo đã rẻ hơn năng lượng hóa thạch từ than đá (Source: https://www.irena.org/News/pressreleases/2025/Jul/91-Percent-of-New-Renewable-Projects-Now-Cheaper-Than-Fossil-Fuels-Alternatives)
Động lực chính là sự sụt giảm mạnh chi phí biên. Giá điện mặt trời và gió đã giảm hơn 80% trong thập kỷ qua, và 2025 tiếp tục ghi nhận áp lực giảm giá do quá cung chuỗi cung ứng (solar panel, pin, thiết bị gió). Theo BloombergNEF, đầu tư vào chuyển dịch năng lượng đạt kỷ lục 2,3 nghìn tỷ USD năm 2025, trong đó riêng năng lượng tái tạo chiếm khoảng 690 tỷ USD.
Năng lượng tái tạo phát triển mạnh mang lại ý nghĩa kinh tế xã hội về hạ tầng, việc làm và địa chính trị gây nên sự nổi bật của “pha triển khai đại trà”.
1. Giảm chi phí năng lượng biên
Khi chi phí biên của điện mặt trời và gió gần bằng 0, giá điện biên toàn hệ thống bị kéo xuống, đặc biệt ở các quốc gia có tỷ trọng cao năng lượng tái tạo (Đức, Đan Mạch, Úc, nhiều bang Mỹ). Điều này tăng lợi nhuận biên cho ngành công nghiệp năng lượng‑công nghiệp nặng và công nghiệp có hàm lượng khoa học sâu (thép, hóa chất, bán dẫn), đồng thời làm xói mòn mô hình kinh doanh của các nhà máy điện than và khí truyền thống.
2. Tái cấu trúc hạ tầng điện – lưu trữ – lưới
Năm 2025 chứng kiến đầu tư mạnh vào lưới điện thông minh, lưu trữ (pin, bơm–tích năng), và điều tiết linh hoạt. Các quốc gia EU như Pháp, Anh, Đức và Mỹ đẩy mạnh “grid‑scale storage” và digital grid management để xử lý tính gián đoạn của gió–mặt trời, tạo ra một thị trường mới trị giá hàng trăm tỷ USD cho công nghệ lưới và phần mềm điều phối.
3. Cạnh tranh địa chính trị chuỗi cung ứng
Trung Quốc vẫn chiếm ưu thế lớn trong sản xuất panel mặt trời, pin, và kim loại pin (lithium, cobalt, nickel), nhưng Mỹ, các quốc gia EU và Ấn Độ đang tăng tốc “onshoring” chuỗi cung ứng sạch. Theo BloombergNEF, đầu tư vào chuỗi cung ứng năng lượng sạch (nhà máy pin, điện phân, thiết bị gió, mỏ và chế biến kim loại) đạt 127 tỷ USD năm 2025, với Trung Quốc chiếm đa số, nhưng tỷ trọng này đang dần giảm do các chương trình trợ cấp của Mỹ và các nước EU.
Sự cạnh tranh này đã tác động dài hạn đến tăng trưởng. Năng lượng tái tạo rẻ hơn giảm chi phí sản xuất cho nhiều ngành, từ ô tô điện đến bán dẫn, từ đó tăng năng suất tổng thể của nền kinh tế. Đồng thời, ngành công nghiệp năng lượng sạch (solar, gió, pin, lưới) trở thành động lực tạo việc làm mới, đặc biệt ở các khu vực đang chuyển đổi từ than sang năng lượng tái tạo.
AI: Từ công cụ hỗ trợ đến “hạ tầng đổi mới”
AI đi vào lõi R&D
Các tổng kết cuối năm của Nature và các báo cáo từ McKinsey, QuantumBlack đều nhấn mạnh, 2025 là năm AI chính thức trở thành “lớp hạ tầng” cho R&D, không chỉ là công cụ hỗ trợ. Trong nhiều ngành – dược phẩm, vật liệu, bán dẫn, công nghiệp nặng – AI được dùng cho 3 mục tiêu gồm tăng tốc mô phỏng (vật liệu, protein, thiết kế chip); tự động hóa phòng thí nghiệm (lập kế hoạch thí nghiệm, phân tích dữ liệu, báo cáo) và tối ưu quy trình sản xuất (từ thiết kế đến kiểm soát chất lượng).
Hình 2. Tiềm năng kinh tế của AI tạo sinh: Tiềm năng tiên phong kế tiếp (Source: https://www.mckinsey.com/capabilities/quantumblack/our-insights)
Một nghiên cứu của McKinsey ước tính AI có thể tăng gấp đôi tốc độ đổi mới trong một số ngành dựa trên IP (dược, vật liệu, phần mềm), và tăng tốc R&D 20–80% trong các ngành sản xuất phức tạp. Giá trị kinh tế tiềm năng từ AI trong R&D được ước tính lên tới nửa nghìn tỷ USD mỗi năm.
Tác động kinh tế: năng suất, lợi thế cạnh tranh, và thách thức
1. Tăng năng suất R&D
AI giúp tự động hóa các công việc lặp lại: viết tài liệu kỹ thuật, phân tích dữ liệu thí nghiệm, tổng hợp tài liệu khoa học chuyên sâu, thiết kế thí nghiệm. Sự tác động đã được nhiều nhà khoa học và doanh nghiệp công nhận là AI có thể tạo 70–90% tài liệu kỹ thuật (specification, protocol, báo cáo) từ dữ liệu lịch sử và template, giảm thời gian từ tuần xuống ngày.
2. Lợi thế cạnh tranh quốc gia và doanh nghiệp
Các quốc gia và tập đoàn đầu tư mạnh vào AI cho R&D (Mỹ, EU, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản) đang tạo ra khoảng cách đổi mới với những nước còn phụ thuộc vào mô hình R&D truyền thống. Trong ngành dược, AI giúp rút ngắn thời gian phát hiện hợp chất mới từ nhiều năm xuống vài tháng, giảm chi phí phát triển thuốc và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.
3. Áp lực lên điện năng, data center và nhân lực
Mô hình AI lớn (LLM, mô phỏng vật liệu, genomics) tiêu tốn điện năng và hạ tầng data center ngày càng cao, tạo ra mâu thuẫn mới giữa tăng trưởng AI và mục tiêu giảm phát thải. Đồng thời, nhu cầu nhân lực lai (AI + chuyên môn ngành) tăng mạnh, từ kỹ sư dữ liệu, AI engineer, đến nhà khoa học có kỹ năng lập trình và mô hình hóa.
Tranh luận về chất lượng và liêm chính khoa học
Tuy nhiên, AI và ứng dụng đã làm phát sinh nhiều tranh luận về khía cạnh chất lượng và liêm chính. Nhiều nhà khoa học cảnh báo AI có thể làm suy giảm chất lượng nghiên cứu nếu không được kiểm soát: từ việc sử dụng AI để viết bài báo, đến tự động hóa thí nghiệm mà không kiểm tra giả thuyết. Các tạp chí khoa học hàng đầu (Nature, Science) đã ban hành hướng dẫn mới về sử dụng AI, yêu cầu minh bạch về vai trò của AI trong viết bài, phân tích dữ liệu và thiết kế thí nghiệm.
Y sinh: Cá thể hóa, phòng bệnh và “dài tác dụng”
Tiến bộ y tế toàn cầu 2025
Tổng kết sức khỏe toàn cầu 2025 của WHO và các tổ chức quốc tế cho thấy ba điểm sáng nổi bật:
1. Tiêm chủng HPV mở rộng
Ngày 17/11/2025, WHO công bố 86 triệu bé gái đã được tiêm vắc‑xin HPV, góp phần tiến gần hơn đến mục tiêu loại bỏ ung thư cổ tử cung. Nhiều quốc gia (Bhutan, Brazil, Trung Quốc, Indonesia, Nigeria, Pakistan, Rwanda…) mở rộng chương trình tiêm chủng HPV và tầm soát ung thư cổ tử cung.
2. Vắc‑xin sốt rét và công cụ mới chống sốt rét
WHO ghi nhận 24 quốc gia đã triển khai vắc‑xin sốt rét, bảo vệ hơn 10 triệu trẻ em mỗi năm. Các công cụ mới như mạng muỗi hai hoạt chất và vắc‑xin giúp ngăn ngừa khoảng 170 triệu ca sốt rét và 1 triệu ca tử vong trong năm 2024.
3. HIV dự phòng dạng tiêm kéo dài
Tháng 7/2025, Global Fund ký thỏa thuận với Gilead Sciences để tiếp cận lenacapavir, một loại thuốc tiêm dự phòng HIV kéo dài 6 tháng/lần, cho các quốc gia có gánh nặng HIV cao (chủ yếu ở châu Phi cận Sahara). Đây được xem là bước tiến lớn nhất trong dự phòng HIV trong vài thập kỷ, giúp người dùng không phải uống thuốc hàng ngày.
Hình 3. HIV prophylactic lenacapavir — rất an toàn và rất đắt đỏ (Source: https://www.dw.com/en/hiv-prophylactic-lenacapavir-very-safe-and-very-expensive/a-70920492)
Giảm gánh nặng bệnh tật, mở thị trường mới là y nghĩa kinh tế đáng ghi nhận
1. Giảm gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế dài hạn
Các bệnh như ung thư cổ tử cung, sốt rét, HIV gây mất năng suất lao động lớn, đặc biệt ở các nước thu nhập thấp và trung bình. Khi các chương trình tiêm chủng và dự phòng hiệu quả được triển khai, tỷ lệ tử vong và tàn tật giảm, kéo theo giảm chi phí y tế công cộng và bảo hiểm trong dài hạn.
2. Mở thị trường dược–sinh học mới
Các công nghệ cá thể hóa (precision medicine, gene therapy, cell therapy) và thuốc kéo dài tác dụng (long‑acting injectables) đang tạo ra thị trường mới trị giá hàng trăm tỷ USD. Lenacapavir và các thuốc HIV dạng tiêm kéo dài không chỉ là sản phẩm y tế, mà còn là mô hình kinh doanh mới cho các hãng dược toàn cầu.
3. Thách thức về giá, sản xuất và công bằng
Nhiều công nghệ y sinh tiên tiến đắt đỏ, gây khó khăn cho các nước thu nhập thấp trong việc tiếp cận. Các tổ chức quốc tế (WHO, Global Fund, Gavi) đang đàm phán giá ưu đãi, chuyển giao công nghệ và sản xuất tại chỗ để đảm bảo công bằng toàn cầu.
“Dịch chuyển thị trường”: Kinh tế toàn cầu nhìn từ ba trụ cột
Tái định hình lợi thế cạnh tranh
Ba trụ cột – năng lượng tái tạo, AI, y sinh – đang tạo ra lợi thế cạnh tranh mới cho các quốc gia và doanh nghiệp. Quốc gia nào chủ động trong năng lượng tái tạo sẽ có chi phí điện thấp hơn, thu hút đầu tư công nghiệp và công nghệ. Đồng thời, quốc gia nào đầu tư mạnh vào AI cho R&D sẽ tăng tốc đổi mới, tạo ra sản phẩm mới nhanh hơn đối thủ. Đương nhiên, quốc gia nào phát triển hệ sinh thái y sinh cá thể hóa sẽ dẫn đầu thị trường dược phẩm và thiết bị y tế trong tương lai.
Tác động đến việc làm và cấu trúc ngành
Việc làm truyền thống trong ngành năng lượng hóa thạch và một số ngành sản xuất thủ công có nguy cơ bị thay thế. Nhóm việc làm mới xuất hiện trong công nghiệp năng lượng sạch, AI, y sinh, và dịch vụ liên quan (data science, bioinformatics, telemedicine).
Địa chính trị và an ninh chuỗi cung ứng
Chuỗi cung ứng năng lượng sạch (solar, pin, kim loại pin) trở thành mặt trận địa chính trị mới, với các tranh chấp thương mại và quy định xuất khẩu. Trong đó, chuỗi cung ứng AI (chip, phần mềm, dữ liệu) và chuỗi cung ứng dược phẩm cũng đang bị quốc gia hóa và kiểm soát chặt chẽ hơn.
Một “kỷ nguyên mới” của kinh tế – khoa học
2025 là năm khoa học thực sự bước vào “lõi” kinh tế toàn cầu. Năng lượng tái tạo, AI và y sinh không còn là lĩnh vực nghiên cứu tách biệt, mà là các động lực trực tiếp của tăng trưởng, việc làm và cạnh tranh quốc gia.
Tuy nhiên, ba trụ cột này cũng đặt ra những câu hỏi lớn: làm sao đảm bảo công bằng tiếp cận, làm sao kiểm soát rủi ro (môi trường, an ninh dữ liệu, liêm chính khoa học), và làm sao tái cấu trúc hệ thống giáo dục để đào tạo lực lượng lao động cho kỷ nguyên mới.
Năm 2026 bước sang những ngày đầu tiên sau khi nhìn lại năm trước với một thông điệp, tương lai không chỉ thuộc về những người biết công nghệ, mà thuộc về những người biết cách kết nối công nghệ với kinh tế, chính sách và đạo đức.
