Hành trình “Xanh hóa” cố đô: giải mã cuộc bứt phá của Huế trên bản đồ Môi trường Quốc gia

Tác giả: TS. Nguyễn Đính

Viện Công nghệ Môi trường, Giảm nhẹ thiên tai và Biến đổi khí hậu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang gây áp lực khủng khiếp lên các đô thị toàn cầu, thành phố Huế (Thừa Thiên Huế) đã viết nên một chương mới cho lịch sử phát triển của mình. Từ một địa phương nằm trong nhóm “khá”, Huế đã vươn mình trở thành “Quán quân” về bảo vệ môi trường trên cả nước. Đây không chỉ là câu chuyện về những con số, mà là minh chứng cho một tư duy phát triển bền vững: Lấy di sản làm gốc, lấy môi trường làm nền tảng và lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo.

PEPI – “Bản đồ gene” sức khỏe môi trường cấp tỉnh

Để hiểu được ý nghĩa của vị thế dẫn đầu mà Huế vừa đạt được, trước hết cần giải mã công cụ đã định lượng nên thành tích đó: Bộ chỉ số đánh giá kết quả bảo vệ môi trường (PEPI – Provincial Environmental Protection Index).

PEPI không đơn thuần là một bảng xếp hạng thi đua. Đây là một công cụ khoa học, khách quan do Bộ Tài nguyên và Môi trường (hiện nay theo tài liệu là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chủ trì, nhằm đo lường toàn diện năng lực quản trị và chất lượng môi trường thực tế tại 63 tỉnh, thành phố. Cấu trúc của PEPI gồm ba nhóm trụ cột chính:

Nhóm 1: Năng lực quản trị (Thực thi nhiệm vụ quản lý nhà nước): Đánh giá các nguồn lực, cơ chế chính sách và mức độ tuân thủ pháp luật về môi trường.

Nhóm 2: Chất lượng hệ sinh thái (Kết quả bảo vệ môi trường, hệ sinh thái và khí hậu): Đây là nhóm chiếm tỷ trọng lớn nhất, bao phủ từ chất lượng không khí, nước, đất đến công tác bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó biến đổi khí hậu.

Nhóm 3: Tiếng nói của cộng đồng (Mức độ hài lòng của người dân): Một tiêu chí nhân văn, coi cảm nhận của xã hội là thước đo hiệu quả thực tế của chính sách.

Việc áp dụng Bộ chỉ số PEPI đã tạo ra một “tấm gương soi” giúp các địa phương nhận diện rõ điểm mạnh, điểm yếu để điều chỉnh chiến lược phát triển.

Giai đoạn 2020 – 2022: Những bước đi thận trọng tại “vạch xuất phát”

Năm 2020, khi PEPI lần đầu tiên được triển khai, cả nước chỉ có vỏn vẹn 5 địa phương đạt mức “tốt”. Thừa Thiên Huế khi đó được xếp vào nhóm khá.

Dù chưa nằm trong nhóm dẫn đầu, nhưng kết quả này đã phản ánh một nền tảng vững chắc. Bảo vệ môi trường từ lâu đã không còn là khái niệm xa lạ với người dân xứ Huế, bởi nó gắn chặt với việc bảo tồn quần thể di sản cố đô và du lịch bền vững.

Giai đoạn 2021 – 2022 chứng kiến sự bền bỉ của Huế trong việc củng cố các chỉ số thành phần. Các cấp chính quyền và địa phương đã đẩy mạnh hàng loạt giải pháp thực chất, đi vào trọng tâm, như: Tối ưu hóa quy trình quản lý chất thải rắn sinh hoạt, kiểm soát chặt chẽ nguồn thải từ các khu công nghiệp và hoạt động du lịch, hồi sinh và bảo vệ hệ sinh thái đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, kết hợp lồng ghép yếu tố môi trường vào quy hoạch đô thị và nông thôn, tạo sự lan tỏa nhận thức trong cộng đồng,…

Bước ngoặt năm 2023: Gia nhập “Câu lạc bộ tinh hoa” đến năm 2024 vươn lên “ngôi vương” tuyệt đối

Năm 2023 ghi dấu ấn đậm nét khi Thừa Thiên Huế chính thức bứt phá. Với 62,80 điểm, Huế vươn lên vị trí thứ 5 trên 63 tỉnh, thành, gia nhập nhóm các địa phương có kết quả cao nhất cả nước.

Điều đáng nói là Huế đã vượt qua nhiều đô thị có tiềm lực tài chính hùng hậu hơn để chiếm lĩnh vị trí này. Kết quả PEPI 2023 cho thấy Huế đặc biệt mạnh ở các nội dung: bảo vệ môi trường sống, bảo tồn hệ sinh thái và – quan trọng nhất – là nâng cao mức độ hài lòng của người dân. Đây chính là những trụ cột của bản sắc “đô thị di sản, văn hóa, sinh thái”.

Đỉnh cao của hành trình 5 năm đã được hiện thực hóa vào cuối năm 2024. Theo Quyết định số 5848/QĐ-BNNMT ngày 31/12/2025, Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế trực thuộc Trung ương) đã đạt 80,63 điểm, xuất sắc giành vị trí Số 1 cả nước về bảo vệ môi trường.

Dưới đây là dữ liệu nền tảng mô tả tốc độ tăng trưởng điểm số PEPI của Huế, thể hiện cú “bật mạnh” đầy ấn tượng  (Nguồn: Tổng hợp từ dữ liệu công bố PEPI, tháng 01/2026).

Biểu đồ cho thấy một khoảng cách điểm số rất lớn giữa năm 2023 và 2024 (tăng hơn 17 điểm). Đây không phải là một kết quả ngẫu nhiên mà là sự hội tụ của quản lý nhà nước hiệu quả và sự đồng thuận tuyệt đối của xã hội.

Giải mã công thức thành công

Tại sao một địa phương tập trung vào di sản như Huế lại có thể dẫn đầu về môi trường? Câu trả lời nằm ở chiến lược nhất quán.

Thứ nhất là, sự thống nhất rất cao quan điểm xem môi trường là tài sản, nguồn vốn cực kỳ quan trọng cho phát triển, không phải là chi phí. Quán triệt quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân thành phố Huế luôn coi việc đầu tư cho môi trường là đầu tư cho tương lai lâu dài của đô thị di sản trong Kỷ nguyên mới: Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Thứ hại, sự cân nhắc thấu đáo để đề ra định hướng phát triển đúng đắn, xây dựng và phát triển thành phố Huế trực thuộc Trung ương là đô thị di sản sinh thái đặc thù, giàu bản sắc văn hoá.

Huế không chọn phát triển nóng bằng mọi giá. Thay vào đó, thành phố giữ gìn cảnh quan sông núi, mật độ cây xanh cao và phát triển giao thông xanh, thông minh, thân thiện môi trường (xe đạp, xe điện), đặt mục tiêu là địa phương tiên phong đạt Net Zero (phát thải ròng bằng “0”) trước năm 2050 theo cam kết của Chính phủ Việt Nam với cộng đồng quốc tế. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ nét, mục tiêu Net Zero có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Ba là, sự đồng lòng của người dân: Chỉ số hài lòng của người dân là chìa khóa giúp Huế bứt phá. Các phong trào như “Ngày Chủ nhật xanh” không chỉ là khẩu hiệu mà đã trở thành nếp sống, là văn hoá của người dân cố đô.

Tầm nhìn đô thị di sản – sinh thái trong tương lai

Với vị thế là thành phố trực thuộc Trung ương, Huế đang đứng trước những vận hội mới nhưng cũng đầy thách thức. Áp lực từ đô thị hóa và biến đổi khí hậu sẽ ngày càng gay gắt.

Tuy nhiên, kết quả PEPI năm 2024 đã khẳng định một điều: Huế đã tìm ra “chìa khoá” cho sự phát triển bền vững. Việc giữ vững ngôi vị dẫn đầu sẽ là lời cam kết mạnh mẽ nhất của Huế với thế hệ tương lai và với cộng đồng quốc tế về một đô thị di sản, văn hóa, sinh thái xứng tầm. Với ý nghĩa đó, PEPI sẽ tiếp tục là “tấm gương soi” để Huế giữ vững và phát huy vị thế tiên phong, hướng tới phát triển bền vững, hài hòa giữa con người – thiên nhiên – di sản.

Nhìn lại giai đoạn 2020–2024, hành trình bảo vệ môi trường của tỉnh Thừa Thiên Huế, nay là thành phố Huế, là một câu chuyện về sự kiên trì, nhất quán và tầm nhìn dài hạn, là một câu chuyện truyền cảm hứng về sự kiên trì và tầm nhìn dài hạn.

Từ vị trí nhóm khá trong năm đầu triển khai PEPI, Huế từng bước vươn lên nhóm dẫn đầu và cuối cùng giữ ngôi vị số một cả nước, chứng minh rằng: Khi một vùng đất biết trân trọng thiên nhiên và di sản, thiên nhiên sẽ đáp lại bằng sự sống bền vững và chất lượng sống vượt trội. Hướng tới hiện thực hoá “Huế – xứ sở của Hạnh Phúc”, là nơi đáng sống của đất nước Việt Nam./.